خشونت خانوادگى از منظر قرآن

چکیده: در این نوشتار خشونت خانوادگى به عنوان یکى از بحران‏هاى خانوادگى به بحث و بررسى گذاشته شده است. نویسنده پس از آنکه خشونت خانوادگى در ایران را گزارش مى‏کند. از تعریف خشونت و پیشینه آن، خشونت خانوادگى دریک خانواده هسته‏اى، خشونت گرایان و قربانیان و نیز انواع خشونت همچون خشونت جسمى، روحى و روانى و مالى با توجه به آیات وحى سخن مى‏گوید.
حسادت، باورهاى ناروا، مشکلات اقتصادى، بیمارى، بدآموزى، بدگمانى، کبر و خودبینى، حب دنیا، ، خستگى، از عوامل اصلى خشونت در آیات وحى معرفى شده‏اند.
والدین در مدیریت خشم باید نیکو رفتارى کنند. روحیه اعضاى خانواده زا بشناسند، از قربانى خشونت حمایت کنند و با خشونت‏گر برخورد کنند و ایجاد مهر و محبت در میان اعضاى خانواده نمایند.
تغییر وضعیت جسمى، سکوت، گوش دادن به سخنان خشونت‏گرا، توجه به آثار خشونت و وضو گرفتن از راههاى کنترل خشم شناخته مى‏شود. از سویى دیگر حکومت‏ها با وضع برخى قوانین و مقررات مى‏توانند در راستاى کنترال خشم قدم بردارند.


کلید واژه‏ها: خشونت، خشونت خانوادگى، خشونت روحى، خشونت جسمى، خشونت مالى، خانواده، کنترل خشم.

نهاد خانواده در چند دهه گذشته به شدت گرفتار بحران شده است. خانواده‏هاى بسیارى در ... و اروپا سال‏ها دست به گریبان بحران هستند. طلاق، مشکلات روحى و روانى افراد خانواده، بد رفتارى افراد خانواده با یکدیگر، ازدواج گریزى، زندگى مجرّدى، افزایش سن ازدواج، خشونت، بى وفایى به زندگى شویى و... در شمار بحران هایى است که بنیان خانواده را تهدید جدى مى‏کند تا آن جا که پاپ بندیکت شانزدهم ... جدید کاتولیک‏هاى جهان درباره بحران خانواده هشدار مى‏دهد:
«ژان پل دوم در بسیارى از مناسبت‏ها به بحران خانواده و سهم این بحران در ضرر جدى به تمدن ما اشاره کرده بود، من نیز به نوبه خود نسبت به بحرانى که خانواده این عصر در آن گرفتار شده هشدار مى‏دهم.»1
بحران خانواده به عنوان یکى از دستاوردهاى زندگى صنعتى به سرعت از مرز ... و اروپا گذشت و خانواده آسیایى و آفریقایى را گرفتار خود ساخت. در آغاز خانواده آسیایى و آفریقایى مقاومت و پایدارى بسیارى در برابر این طوفان از خود نشان داد امّا شدت این طوفان به اندازه‏اى شدید و سهمگین بود که شمارى از خانواده‏ها تاب تحمّل خویش را از دست دادند و گرفتار بحران شدند.
موج بحران در کوتاهترین زمان از شرق آسیا به غرب آسیا رسید و خانواده ایرانى خسارت سنگینى دید. طلاق در خانواده ایرانى رو به فزونى نهاد، اعضاى خانواده گرفتار مشکلات عظیم و نگرانى‏هاى بسیار شدند، جوانان از ازدواج گریزان گشتند و روابط آزاد دختر و پسر که چندى است در میان بخش عمده‏اى از خانواده‏ها رسوخ کرده است، انگیزه تشکیل خانواده را از دختران و پسران ستانده است.
بر اساس آمار و اطلاعات موجود طلاق در سنوات گذشته سیر صعودى یافته است. میزان طلاق در فروردین 82 نسبت به مدت مشابه سال قبل 20% رشد یافته است و این میزان در شهر تهران نسبت به دیگر ... اى کشور رشد بیشترى نشان مى‏دهد تا آن جا که بر اساس آمار 25% ازدواج‏ها در این شهر به جدایى مى‏انجامد.2 و این در حالى است که در گذشته نه چندان دور طلاق امرى ناپسند شناخته مى‏شد و زن و شوهر خویشتن دارى و وفادارى بیشترى از خویش نسبت به حفظ کانون خانواده نشان مى‏دادند.
آمار و ارقام یاد شده تنها نشان از شکل قانونى و رسمى طلاق دارد در صورتى که شکل دیگرى از طلاق که در جامعه ایرانى به وفور دیده مى‏شود و از آن به طلاق عاطفى یاد مى‏کنند، همچون طلاق رسمى رو به افزایش است.
این شکل از طلاق هر چند بنیان خانواده به عنوان یک نهاد اجتماعى را از میان نمى‏برد، اما خانواده را چنان بى روح و تهى مى‏سازد که عواقب طلاق رسمى را در پى دارد. بر اساس تحقیقات انجام گرفته در حدود 38% زن و شوهرها در خانواده ایرانى طلاق عاطفى دارند و به سمت خاموشى پیش مى‏روند3.
اگر این آمار را به طلاق قانونى و شرعى بیفزائیم بیش از نیمى از خانواده‏هاى ایرانى به گونه‏اى مشکل دارند.
بحران دیگرى که در ایران ... ى کیان خانواده را به مخاطره افکنده است، افزایش سن ازدواج دختران و پسران است. بر اساس برخى آمارها سن ازدواج پسران به 30 سال و دختران به 25 سال رسیده است. این در حالى است که در گذشته میانگین سن ازدواج بسیار کمتر از این بود.
بحران اعتیاد نیز بحران دیگرى است که بنیان خانواده ایرانى را به لرزه افکنده است و در موارد بسیارى این نهاد اجتماعى را به نابودى کشانده است. دبیر کل ستاد مبارزه با مواد مخدر ریاست جمهورى، معتادان کشور را چهار میلیون نفر مى‏داند و آمار این ستاد را قطعى مى‏خواند. وزارت بهداشت آمار معتادان در سال 1380 را سه میلیون و هفتصد هزار نفر اعلام کرد و مرکز جرایم و مواد مخدر سازمان ملل جمعیت معتادان ایران را سه میلیون نفر خواند. از این تعداد معتاد بر اساس آمار و ارقام موجود در سال 93/1 78-77% معتادان مرد هستند و 9/6 درصد معتادان را ن تشکیل مى‏دهند و در میان معتادان مرد، 41% متأهّل و بقیّه مجرّد هستند.4
بنابراین اگر بر اساس آمار و اطلاعات یاد شده آمار معتادان ایران دست کم سه میلیون نفر باشند و دست کم 40% این عده مردان متأهّل باشند، در این صورت حدود یک میلیون و دویست هزار خانواده با بحران اعتیاد درگیر خواهند بود.
یکى دیگر از بحران‏هاى خانوادگى در خانواده ایرانى بحران خشونت خانوادگى است. این بحران در سالیان گذشته رو به فزونى نهاده است به گونه‏اى که 25% قتل‏ها از نوع خانوادگى است.5 و از مجموع قتل هایى که در اوایل سال 1385 اتفاق افتاده است 60% قتل‏ها از نوع خانوادگى بوده است.6 هر سال 53% ن خشونت خانوادگى را تجربه مى‏کنند7 و 66% خانواده‏هاى ایرانى دست کم یک بار خشونت خانوادگى را تجربه کرده‏اند.8
خشونت خانوادگى در میان دیگر بحران‏ها از اهمیت بیشترى برخوردار است و خاستگاه بسیارى از دیگر بحران‏ها قرار مى‏گیرد. براى نمونه بحران طلاق، فرار دختران، اعتیاد و... ریشه در خشونت خانوادگى دارد. 34% دختران فرارى عامل فرار خویش را خشونت والدین مى‏دانند و 90% این گروه مورد سوء استفاده جنسى قرار مى‏گیرند.9 بنابراین شایسته است در این نوشتار خشونت خانوادگى را به عنوان یکى از عوامل بحران خانواده به بحث و بررسى نشینیم و انواع خشونت در قرآن و نقش قرآن در کاهش یا زدایش این بحران را بحث و بررسى کنیم.

تعریف خشونت

صاحب نظران بسیارى خشونت را به تعریف نشسته‏اند. براى نمونه گ ... و استراوس در تعریف خشونت مى‏گویند:
«خشونت رفتارى با قصد و نیت آشکار (یا رفتارى با قصد و نیت پوشیده اما قابل درک) جهت وارد ... آسیب بدنى به فرد دیگر است. این تعریف که تنها خشونت بدنى را مد نظر قرار داده است از نگاه شمارى از صاحب نظران جامع نیست و شایسته است تعریفى جامع براى خشونت آورده شد به این جهت مگارزى از خشونت به عنوان شکل افراطى رفتار پرخاشگرانه نام مى‏برد که احتمالاً باعث آسیب مشخص به فرد قربانى مى‏شود.»10
در ماده اول قطعنامه مجمع عمومى سازمان ملل متحد درباره رفع خشونت علیه ن مى‏خوانیم:
«اصطلاح خشونت علیه ن به معناى هر عمل خشونت‏آمیزى مى‏باشد که مبتنى بر اختلاف ... ت بوده و منجر به صدمه یا رنج بدنى، جسمى، روحى براى ن گردد و یا احتمال منجر شدن به این آسیب‏ها و رنج‏ها وجود داشته باشد. از جمله تهدید به این گونه اعمال، زورگویى، محروم سازى خود سرانه آزادى، خواه در محیط عمومى روى بدهد خواه در زندگى خصوصى.»11
خشونت از دیدگاه روانشناسى یعنى ناتوانى در کنترل خشم و در کلى‏ترین مفهوم آن، ح ... ى است که فرد از نظر جسمى و روانى در حد تعادل قرار ندارد. بنابراین تعادل عامل اصلى ضد خشونت و عامل سلامت است.
در نگاه گروهى دیگر خشم واکنشى هیجانى به منظور برقرارى تعادل است و از قوه همواستازیس انسان نشأت مى‏گیرد. بر این اساس خشم نه م ... ب خواهد بود و نه سازنده.

پیشینه خشونت خانوادگى

خشونت خانوادگى عمرى به درازى خانواده دارد. در اولین خانواده بشرى خشونت خانوادگى به اشکال مختلف آن بروز و ظهور پیدا کرد. در این خانواده که آدم و حوا به عنوان والدین شناخته مى‏شوند و ه ... ل و ق ... ل به عنوان فرزندان، خشونت میان فرزندان رخ مى‏دهد و ق ... ل، ه ... ل را مى‏کشد:
«فطوّعت له نفسه قتل اخیه فقتله فاصبح من الخاسرین» (مائده/ 30)
«نفس سرکش کم کم او را به کشتن برادرش ترغیب کرد. او را کشت و از زیانکاران شد.»
بر اساس آیات وحى خشونت خانوادگى در دیگر خانواده‏ها نیز ادامه یافت و برخى اعضاى خانواده خشونت گرا و شمارى دیگر قربانى خشونت شدند. در خانواده یعقوب‏علیه السلام شمارى از فرزندان خشونت گرا هستند و بر برادر کوچک خویش خشونت مى‏کنند. این گروه که در آغاز از بدترین شکل خشونت علیه برادر خویش سخن مى‏گفتند، در نهایت با پیشنهاد یکى دیگر از برادران به افکندن یوسف در چاه رضایت دادند و برادر خویش را به چاه افکندند:
«اقتلوا یوسف او اطرحوه ً یخل لکم وجه ... کم و ت ... وا من بعده قوماً صالحین. قال قائل منهم لا تقتلوا یوسف و القوه فى غیابت الجبّ یلتقطه بعض السّیارة إن کنتم فاعلین»(یوسف/ 10-9)
«یوسف را بکشید یا او را به سرزمین دور دستى بیفکنید تا توجه پدر فقط به شما باشد و بعد از آن (از گناه خود توبه مى‏کنید؛ و) افراد صالحى خواهید بود!» یکى از آنها گفت: یوسف را نکشید! و اگر مى‏خواهید کارى انجام دهید، او را در نهانگاه چاه بیفکنید، تا بعضى از قافله‏ها او را بگیرند.»
در قصه موسى‏علیه السلام نیز شکل خفیف‏ترى از خشونت دیده مى‏شود. حضرت موسى‏علیه السلام وقتى از میعادگاه بازگشت و امت خویش را گوساله پرست دید بر برادر خود خشم گرفت و سر او را با عصبانیت به سوى خویش کشاند:
«و لمّا رجع موسى إلى قومه غضبان اسفاً قال بئسما خلفتمونى من بعدى أعجلتم امر ربّکم و ألقى الالواح و اخذ براس اخیه یجرّه إلیه قال ابن امّ إنّ القوم استضعفونى و کادوا یقتلوننى فلا تُشمت بى الاعداء و لاتجعلنى مع القوم الظّالمین» (اعراف/ 150)
«و هنگامى که موسى خشمگین و اندوهناک به سوى قوم خود بازگشت، گفت: پس از من بد جانشینانى برایم بودید (و آیین مرا ضایع کردید) آیا در مورد فرمان پروردگارتان (و تمدید مدت میعاد او) عجله نمودید و (زود قضاوت کردید؟!) سپس الواح را افکند و سر برادر خود را گرفت (و با عصبانیت) به سوى خود کشید؛ او گفت: فرزند مادرم این گروه مرا در فشار گذاردند و ناتوان ... د، و نزدیک بود مرا بکشند؛ پس کارى نکن که دشمنان مرا شماتت کنند! و مرا با گروه ستمکاران قرار مده!»
در خانواده حضرت ابراهیم‏علیه السلام وقتى هاجر بچه‏دار شد ساره بر ایشان خشونت کرد و خواهان هجرت او شد.

خشونت گرایان و قربانیان خشونت

خشونت بسته به نوع خانواده صورت‏هاى گوناگونى مى‏یابد. هر چه خانواده بزرگتر باشد و از افراد بیشترى تشکیل شده باشد، خشونت گرایان و قربانیان خشونت تنوع بیشترى مى‏یابند. براى نمونه در یک خانواده گسترده افراد خشونت گرا بسیار بیشتر از دیگر اشکال خانواده است چنان که قربانى خشونت در این نوع خانواده از دیگر انواع خانواده بیشتر است.
در خانواده گسترده پدربزرگ، مادر بزرگ، پدر، مادر، عمو، زن عمو، پسرعمو و دختر عمو و... یا خشونت گرا هستند یا قربانى خشونت. بنابراین وجود افراد بیشتر در یک خانواده تنوع خشونت خانوادگى را بیشتر مى‏کند. امّا در یک خانواده هسته‏اى که از یک پدر و مادر و یک یا چند فرزند تشکیل مى‏شود خشونت گرا و قربانى خشونت تنوع چندانى نخواهد داشت.
در این خانواده خشونت گاه میان والدین رخ مى‏دهد و گاه میان والدین و فرزندان و در مواردى میان فرزندان.
در شکل اول، مردان بیشترین میزان خشونت را بر همسران خویش دارند و از جهت کمیّت در خور مقایسه با ن نیستند، اما در خشونت منجر به قتل، ن از مردان پیشى گرفته‏اند؛ به گونه‏اى که ن متهم به قتل همسر 6% زندانیان زن در استان گلستان را تشکیل مى‏دهند و مردان متهم به قتل همسر 2% کل زندانیان هستند. در میان زندانیان زن استان خوزستان نیز 9% متهم به قتل همسر هستند و این رقم در مورد مردان زندانى از 5% بالاتر نمى‏رود و در استان تهران نیز 21% زندانیان زن متهم به قتل همسر هستند و این در حالى است که در 18% زندانیان مرد متهم به همسرکشى هستند.12
این در حالى است که در گذشته همسرکشى جرمى مردانه قلمداد مى‏شد و ن، ناتوان از همسرکشى نشان داده مى‏شدند. براى نمونه تا چندى پیش در ... هر روز ده زن توسط همسران خود کشته مى‏شدند و 74% این تعداد نى بودند که همسران خود را ترک کرده و درخواست طلاق داده بودند یا از خشونت همسر خویش شکایت داشتند.
چنان که در روسیه نیز سالیانه 14000 زن توسط همسران یا یکى از افراد خانواده خود کشته مى‏شدند. به گونه‏اى که در سال 1995 نیمى از ن کشته شده توسط شوهران خود به قتل رسیده بودند. و در فرانسه هر ماه شش زن قربانى خشونت خانوادگى مى‏شوند.13
در شکل دوم نیز پدران بیشترین خشونت را بر فرزندان دارند و خشونت ایشان بسیار سخت‏تر و شدیدتر از مادران است تا آن جا که پدران بیشترین قتل خانوادگى را در میان اعضاى خانواده مرتکب مى‏شوند. تحقیقات نشان مى‏دهد که پدران با 48/5% درصد بیشترین خشونت را بر علیه فرزندان دارند و مادران با 28/3% درصد پس از پدران قرار دارند و دیگر اعضاى خانواده مانند: برادر، خواهر، پدربزرگ، مادر بزرگ نیز از دیگر کودک آزاران هستند. دختران در میان فرزندان بیشتر از پسران قربانى خشونت مى‏شوند تا آن که بر اساس آمارها 70% فرزند کشى‏ها، دخترکشى و 30% بقیه پسر کشى است.14
قتل دختران بیشتر از نوع قتل‏هاى ى است و قتل پسران بیشتر از جنون خشونت گرا نشأت مى‏گیرد. بر اساس تخمین‏هاى سالانه سازمان ملل متحد سالانه به طور متوسط بین 133 تا 275 میلیون کودک در جهان قربانى خشونت خانوادگى مى‏شوند15و بر اساس برخى گزارش‏ها 90% کودکانى که قربانى خشونت مى‏شوند در محیط خانواده خشونت مى‏بینند.
و در شکل سوم فرزندان بزرگتر و به خصوص پسران بیشتر از دیگر اعضاى خانواده خشونت به ... ج مى‏دهند. این گروه گاه بر خواهر و برادر خود خشونت مى‏کنند و گاه والدین خویش را قربانى خشونت مى‏سازند و تحقیقات انجام گرفته حکایت از آن دارد که خشونت پسران از دختران بیشتر است.16
در آیات وحى هر سه شکل یاد شده وجود دارد. برخى آیات از خشونت میان والدین حکایت دارد، شمارى دیگر از خشونت میان والدین و فرزندان مى‏گوید و تعدادى نیز از خشونت فرزندان بر یکدیگر و بر والدین.

خشونت والدین بر یکدیگر

در آیات وحى هر دو شکل خشونت والدین بر یکدیگر وجود دارد. در خانواده نوح و لوطعلیهما السلام زن خانواده خشونت مى‏کند و در خانواده فرعون مرد خانواده خشونت گرا است. در خانواده لوط و نوح‏علیهما السلام نوع خشونت روحى و روانى است و همسر نوح‏علیه السلام با مجنون خواندن آن حضرت و همسر لوطعلیه السلام با خبر دادن آمدن مهمانان لوط به قوم لوط همسران خویش را آزار مى‏دهند و در خانواده فرعون خشونت، جسمى و روحى و روانى است و آسیه همسر فرعون قربانى هر دو شکل خشونت مى‏شود و در عصر جاهلى برخى مردان بر ن خانواده خویش خشونت داشتند به این امید که ارث ایشان را در اختیار گیرند و قسمتى از مال ایشان را تصاحب کنند:
«ضرب اللَّه مثلاً للّذین کفروا أمرأت نوح و امرأت لوط کانتا تحت عبدین من عبادنا صالحین فخانتاهما فلم یغنیا عنهما من اللَّه شیئاً» (تحریم/ 10)
«خداوند براى ... انى که کافر شده‏اند به همسر نوح و همسر لوط مثل زده است، آن دو تحت س ... رستى دو بنده از بندگان صالح ما بودند ولى به آن دو خیانت ... د و ارتباط با این دو ... سودى به حالشان نداشت.»
«اذ ق ... ربّ ابن لى عندک بیتاً فى الجنّة و نجّنى من فرعون و عمله و نجّنى من القوم الظالمین» (تحریم/ 11)
«در آن هنگام که گفت: پروردگارا خانه‏اى براى من نزد خودت در بهشت ساز، و مرا از فرعون و کار او نجات ده و مرا از گروه ستمگران رهایى بخش!»
ف ... رازى در تفسیر آیه نخست مى‏نویسد:
«فامرأة نوح ق ... قومه انّه لمجنون و امرأه لوط کانت تدل على نزول ضیف ابراهیم»17
همو در تفسیر آیه دوم مى‏گوید:
«فرعون همسر خویش را از آن جهت که ایمان آورده بود شکنجه بسیار مى‏داد. از ابوهریره روایت شده که فرعون او را به چهار میخ کشید و روبروى آفتاب قرار داد و سنگى عظیم بر وى قرار داده بود.»18
خشونت والدین بر فرزندان
این شکل از خشونت در عصر جاهلى رواج بسیار داشت و والدین و به خصوص مرد خانواده بیشترین خشونت را علیه فرزندان خویش داشت.
فقر و تهیدستى عرب جاهلى وجدان و عواطف او را نسبت به فرزندان از میان مى‏برد و او که خویشتن را روزى دهنده فرزندان مى‏پنداشت و فرزند را عامل فقر و نادارى مى‏شناخت با کشتن فرزندان گناهى عظیم انجام مى‏داد:
«و لا تقتلوا اولادکم خشیة إملاق نحن نرزقهم و ایّاکم و إنّ قتلهم کان خطأ کبیرا» (اسراء/ 31)
«و فرزندانتان را از ترس فقر نکشید! ما آنها و شما را روزى مى‏دهیم؛ مسلماً کشتن آنها گناه بزرگى است.»
در عصر جاهلى پدران، خشونت اقتصادى بر دختران خویش داشتند و ایشان را سهمى از ارث نمى‏دادند ف ... رازى در تفسیر آیه شریفه «یوصیکم اللَّه فى اولادکم للذّکر مثل حظّ الانثیین» (نساء /11) مى‏نویسد:
«اعلم ان اهل الجاهلیه کانوا یتوارثون بشیئین: احدهما: النسب و الآ ... العهد، اما النسب فهم ما کانوا یورثون الصغار و لا الاناث»19
«بدان که عرب در جاهلیت با دو عامل از همدیگر ارث مى‏بردند: یکى نسب و دیگر پیمان. امّا در نسب کودکان و ن را ارث نمى‏دادند.»

خشونت فرزندان بر والدین

نشانه‏هایى از وجود این نوع خشونت نیز در آیات وحى دیده مى‏شود. براى نمونه در قصه نوح‏علیه السلام فرزند آن حضرت بر پدر خشونت روحى و روانى دارد، به پند و اندرز پدر وقعى نمى‏نهد و آن گاه که حضرت نوح‏علیه السلام به او مى‏گوید: «ارکب معنا» او در پاسخ پدر مى‏گوید: «سآوى الى جبل یعصمنى من الماء» (هود/ 43) و در قصه یعقوب‏علیه السلام نیز فرزندان پدر را گمراه مى‏خوانند و با افکندن حضرت یوسف‏علیه السلام به چاه بر پدر خویش خشونت مى‏کنند؛ به گونه‏اى که آن حضرت بینایى خویش را از دست مى‏دهد و فرزندان نگران حال پدر مى‏شوند:
«و ... ضّت عیناه من الحزن فهو کظیم. قالوا تاللَّه تفتئوا تذکر یوسف حتى ت ... حرضاً او ت ... من الهالکین» (یوسف/ 85-84)
«و چشمان او از اندوه سفید شد، اما خشم خود را فرو مى‏برد (و هرگز کفران نمى‏کرد) گفتند: «به خدا تو آن قدر یاد یوسف مى‏کنى تا در آستانه مرگ قرارگیرى، یا هلاک گردى!»
«إنّ ابانا لفى ضلالٍ مبین» (یوسف/ 8)
«مسلماً پدر ما در گمراهى آشکارى است.»

خشونت فرزندان بر یکدیگر

این شکل از خشونت چنان که پیش از این گفته آمد، در داستان آدم‏علیه السلام و یوسف‏علیه السلام رخ داده است. در داستان آدم‏علیه السلام، ه ... ل قربانى خشونت شد و برادرش ق ... ل بر او خشونت کرد:
«فطّوعت له نفسه قتل اخیه فقتله فاصبح من الخاسرین» (مائده/ 30)
«نفس سرکش، کم کم او را به کشتن برادرش ترغیب کرد؛ (سرانجام) او را کشت؛ و از زیانکاران شد.»
و در داستان یوسف‏علیه السلام نیز گروهى از برادران بر یوسف‏علیه السلام خشونت مى‏کنند و او را پس از اذیّت و آزار به چاه مى‏افکنند:
«فلمّا ذهبوا به و اجمعوا أن یجعلوه فى غیابت الجُبّ» (یوسف/ 15)
«هنگامى که او را با خود بردند و تصمیم گرفتند وى را در مخفى‏گاه چاه قرار دهند.»

انواع خشونت

خشونت خانوادگى شکل‏هاى متفاوتى دارد.

الف: خشونت جسمى

در این خشونت جسم قربانى آسیب مى‏بیند. خشونت جسمى خود به دو نوع تقسیم مى‏شود:
الف: خشونتى که به مرگ خشونت دیده مى‏انجامد.
ب: خشونتى که قربانى خشونت را مجروح و یا مصدوم مى‏سازد و یا خشونت دیده احساس درد مى‏کند، هر چند این درد خفیف باشد.
نظر داشت آیات وحى نشان از وقوع خشونت خانوادگى آن هم از نوع جسمى آن در خانواده آدم علیه السلام، یوسف‏علیه السلام و... دارد. در خانواده آدم‏علیه السلام ق ... ل بر برادر خود خشونت جسمى داشت و این خشونت به قتل ه ... ل انجامید. در خانواده فرعون نیز، آسیه همسر فرعون قربانى خشونت جسمى همسر خود شد تا آن جا که آسیه از شدت خشونت‏هاى فرعون آرزوى شهادت داشت: «و نجّنى من فرعون»
خشونت خانوادگى در عصر جاهلى نیز به شدیدترین شکل آن وجود داشت و عرب جاهلى بر زن و فرزندان خود خشونت مى‏کرد: «و لا تقتلوا اولادکم خشیة املاق» (اسراء/ 31)

ب: خشونت روحى و روانى

در این شکل، قربانى خشونت از جهت روح و روان اذیت و آزار مى‏شود. بر اساس این نوع از خشونت اگر همسر و فرزندان از دیدار آشنایان و اقوام بازداشته شوند و یا ارتباطات ایشان محدود گردد، ایشان قربانى خشونت روحى و روانى شده‏اند.
خشونت روحى و روانى نیز در شمارى از آیات قرآن آمده است. براى نمونه در خانواده نوح‏علیه السلام و یوسف‏علیه السلام، حضرت نوح‏علیه السلام و یوسف‏علیه السلام قربانى خشونت روحى و روانى گشتند. برادران یوسف‏علیه السلام وقتى در مصر توقیف شدند و یوسف‏علیه السلام پیمانه را از بار برادرش بنیامین بیرون آورد، آنها غافل از آن که مخاطب ایشان یوسف‏علیه السلام است، بنیامین را مانند یوسف ... خواندند و با این سخن یوسف‏علیه السلام را بسیار آزار دادند، اما یوسف علیه السلام ناراحتى خود را پنهان داشت:
«قالوا إن یسرق‏فقد سرق اخ‏له من‏قبل فأسرّها یوسف‏فى‏نفسه و لم یبدها لهم» (یوسف/77)
«برادران گفتند: «اگر او ... ى کند، (جاى تعجب نیست) برادرش (یوسف) نیز قبل از او ... ى کرد! یوسف (سخت ناراحت شد و) این (ناراحتى) را در درون خود پنهان داشت، و براى آنها آشکار نکرد.»
در خانواده ابراهیم‏علیه السلام نیز ابراهیم و هاجر قربانى خشونت روحى و روانى ساره قرار گرفتند و به خواست ساره ابراهیم‏علیه السلام هاجر را در سرزمینى بى آب و علف ... ن ساخت.20
«ربّنا انّى أسکنت من ذریّتى بوادٍ غیر ذى زرعٍ عند بیتک المحرّم» (ابراهیم/ 37)
«پروردگارا من بعضى از فرزندانم را در سرزمین بى آب و علفى در کنار خانه‏اى که حرم توست ... ن ساختم.»
در خانواده لوط و نوح‏علیهما السلام نیز خشونت روحى و روانى وجود داشت و آن دو ... الهى قربانى خشونت روحى و روانى همسران خویش بودند.

ج: خشونت مالى

س ... رست خانواده در برابر تمام اعضاى خانواده مسؤول است و باید تمام نیازهاى ایشان را تأمین کند. پدر موظف است خوراک، پوشاک، مسکن، آموزش، بهداشت و دیگر نیازمندیهاى خانواده خود را برآورده سازد و در غیر این صورت پدر خشونت گرا شناخته مى‏شود و فرزندان و همسر او قربانى خشونت خواهند بود.
در عصر جاهلیت رسم بر آن بود که وقتى مرد خانواده از دنیا مى‏رفت عضوى از خانواده، همسر آن مرد را به عقد خویش در مى‏آورد و براى او مهریه تعیین نمى‏کرد و نفقه او را نیز نمى‏پرداخت:
«یا ایّها الذین آمنوا لایحلّ لکم ان ترثوا النّساء کرهاً» (نساء/ 19)
«اى ... انى که ایمان آوردید! براى شما حلال نیست که از ن، از روى اکراه (و ایجاد ناراحتى براى آنها،) ارث ببرید!»
در انتخاب انواع خشونت، خشونت گرایان بیشتر از دیگران متأثر مى‏شوند و نوع خشونت را از دیگران مى‏آموزند. هر گاه پدر یا همسر خانواده خشونت جسمى داشته باشد، فرزندان نیز از این شکل خشونت در برخورد با سایر اعضاء بهره مى‏برند و اگر پدر و مادر با یکدیگر خشونت لفظى داشته باشند فرزندان نیز از این نوع خشونت در برخورد با یکدیگر و والدین سود مى‏برند.

عوامل خشونت

عوامل خشونت از دریچه‏هاى گوناگونى به بحث و بررسى گذاشته شده است. برخى با نگاه روان شناختى این پدیده را مورد کنکاش قرار مى‏دهند. شمارى دیگر از جهت اجتماعى به بحث درباره عوامل خشونت مى‏پردازند وجرم شناسان نیز از دریچه دانش خویش به عوامل خشونت مى‏نگرند.
دریچه دیگرى که مى‏تواند راهگشاى پژوهشگر باشد، دریچه وحى است. با یارى گرفتن از آیات وحى و نظرداشت موارد خشونت خانوادگى مى‏توان عواملى را به عنوان عوامل خشونت خانوادگى معرفى کرد.
برخى از عوامل خشونت در قرآن عبارتند از:

الف: حسادت

یکى از عوامل مهم خشونت، حسد است. براى نمونه در داستان آدم‏علیه السلام، حسد ق ... ل عامل اصلى قتل ه ... ل بود. ق ... ل از دو جهت بر ه ... ل حسادت مى‏کرد. جهت اول زیبایى همسر ه ... ل بود و جهت دوم پذیرش قربانى ه ... ل.
تفسیرگر برجسته اهل سنت در تفسیر آیه شریفه «واتل علیهم نبأ ابنى آدم بالحقّ اذ قربّا قرباناً فتقبّل من احدهما» (مائده/ 27) دو نظریه براى خشونت ق ... ل بر ه ... ل مى‏آورد:
«نظریه اول: ه ... ل که گلّه‏دار بود یک چاق قربانى کرد و ق ... ل که کشاورز بود یک دسته از محصولات نامرغوب خود را در راه خدا قربانى کرد. قربانى ه ... ل پذیرفته شد و قربانى ق ... ل رد شد. در نتیجه ق ... ل بر ه ... ل حسد کرد و نقشه قتل او را کشید.
نظریه دوم: حواعلیها السلام در هر زایمان یک پسر به دنیا مى‏آورد و یک دختر. وقتى دختران و پسران به سن ازدواج مى‏رسیدند، پسر یک زایمان با دختر زایمان دیگر ازدواج مى‏کرد. بر اساس این سنت ه ... ل با همزاد ق ... ل و ق ... ل با همزاد ه ... ل ازدواج کرد. ق ... ل که ناگزیر از ازدواج با همزاد ه ... ل شده بود از آن جهت که همسر ه ... ل زیباتر بود بر ه ... ل حسد ورزید و پایان این حسد به قتل ه ... ل انجامید.»21
در هر دو نظریه یاد شده عامل خشونت بر ه ... ل حسد ق ... ل است.
در قصه یوسف‏علیه السلام نیز آن چه برادران آن حضرت را به خشونت علیه برادر سوق داد، حسد برادران به موقعیت برتر یوسف‏علیه السلام و محبت بیشتر پدر بر آن حضرت بود:
«اذ قالوا لیوسف و اخوه احبّ الى ... نا منّا و نحن عصبة انّ ابانا لفى ضلالٍ مبین. اقتلوا یوسف او اطرحوه ً یخل لکم وجه ... کم» (یوسف/ 8-9)
«هنگامى که گفتند: یوسف و برادرش نزد پدر از ما محبوبترند در حالى که ما گروه نیرومندى هستیم! مسلماً پدر ما در گمراهى آشکارى است! یوسف را بکشید؛ یا او را به سرزمین دوردستى بیفکنید؛ تا توجه پدر، فقط به شما باشد.»
برادران یوسف از آن جهت یعقوب‏علیه السلام را گمراه مى‏خواندند که آن حضرت یوسف و بنامین را که از همسر دیگر ایشان بود بسیار دوست مى‏داشت و از عدل و مساوت بیرون رفته بود. آن حضرت یوسف و بنیامین را که ضعیف بودند و توان خدمت نداشتند بر برادران یوسف که قوى و پرتوان بود برترى مى‏داد و محبت بسیار بر ایشان داشت.22
در قصه ابراهیم‏علیه السلام نیز حسادت ساره عامل اصلى خشونت او بر ابراهیم‏علیه السلام و هاجر بود. ساره که سالها نابارور بود و به همین جهت هاجر را به ابراهیم‏علیه السلام بخشیده بود، وقتى هاجر را صاحب فرزند دید بر او حسادت کرد و ابراهیم‏علیه السلام را ناگزیر ساخت هاجر و فرزندش را به سرزمین مکه ببرد.

ب: باورهاى ناروا

یکى دیگر از عوامل خشونت خانوادگى باورها و اعتقادات نادرست خشونت گرا است. براى نمونه خشونت عرب جاهلى علیه ن، کشتن دختران، مبادله ... دختران و ن، ازدواج با مادر خوانده و دریافت مهریه دختر و به ارث بردن ایشان، از آن جهت بود که عرب جاهلى زن را فرومایه، پست و حقیر مى‏شناخت،23 توان او را در تأمین مخارج خویش باور نداشت و او را سربار دیگر اعضاى خانواده مى‏دانست.24
«یا ایّها الّذین آمنوا لایحلّ لکم أن ترثوا النساء کرهاً و لاتعضلوهنّ لتذهبوا ببعض ماءتیتموهنّ إلاّ أن یأتین بفاحشةٍ مبیّنةٍ» (نساء/ 19)
«اى ... انى که ایمان آورده‏اید! براى شما حلال نیست که از ن، از روى اکراه ارث ببرید. آنان را تحت فشار قرار ندهید که قسمتى از آن چه را به آنها داده‏اید، تملک کنید مگر این که آنها عمل زشت آشکارى انجام دهند.»
واحدى در سبب نزول آیه شریفه مى‏نویسد:
«در عصر جاهلى و صدر ... رسم اهل مدینه این بود که پس از فوت س ... رست خانواده، فرزند او یا نزدیکان وى لباسى روى نامادرى مى‏انداخت و از اولویت نسبت به نامادرى خویش برخوردار مى‏شد و حق ازدواج از نامادرى را مى‏گرفت و چون این اولولیت بدون تعیین مهریه صورت مى‏گرفت و از آن سو به نامادرى نفقه پرداخت نمى‏شد. نامادرى ناگزیر از پرداخت فدیه از ما ترک میت مى‏شد و یا ناگزیر بود هم چنان در تملک باقى بماند تا از دنیا برود.»25
«للرّجال نصیب ممّا ترک الوالدان و الاقربون و للنّساء نصیب ممّا ترک الوالدان و الاقربون ممّا قلّ منه او کثر نصیباً مفروضاً» (نساء/ 7)
«براى مردان از آن چه پدر و مادر و خویشاوندان از خود بر جاى مى‏گذارند، سهمى است؛ و براى ن از آن چه پدر و مادر و خویشاوندان مى‏گذارند سهمى؛ خواه آن مال کم باشد یا زیاد؛ این سهمى است تعیین شده و پرداختنى.»
سبب نزول این آیه شریفه نشان از خشونت عرب جاهلى بر ن دارد. در سبب نزول آیه مى‏خوانیم:
«در عصر جاهلى رسم چنان بود که ارث به ن و کودکان صغیر تعلق نمى‏گرفت و تنها مردان کبیر از ارث برخوردار مى‏شدند.»26
در داستان نوح‏علیه السلام نیز باورهاى نادرست کنعان او را به مسیرى کشاند که با پدر به گونه‏اى سخن بگوید که امروزه از آن به عنوان خشونت روحى و روانى یاد مى‏شود:
«سآوى الى جبل یعصمنى من الماء» (هود/ 43)
در خانواده نوح و لوطعلیهما السلام نیز وجود خشونت خانوادگى که در قرآن از آن به خیانت یاد شده است، بیشتر از آن جهت بود که همسر نوح و لوطعلیهما السلام کافر بودند و دین نوح و لوط را بر نمى‏تافتند:
«ضرب اللَّه مثلاً للّذین کفروا امرأت نوح و امرأت لوط کانتا تحت عبدین من عبادنا صالحین فخانتاهما فلم یغنیا عنهما من اللَّه شیئاً» (تحریم/ 10)
«خداوند براى ... انى که کافر شده‏اند به همسر نوح و همسر لوط مثل زده است، آن دو تحت س ... رستى دو بنده از بندگان صالح ما بودند ولى به آن دو خیانت ... د و ارتباط با این دو ... سودى به حالشان نداشت.»
چنان که در خانواده فرعون نیز خشونت فرعون بر آسیه از آن جهت بود که فرعون دین آسیه را برنمى‏ت ... د و خویش را رو در روى او مى‏دید و چون منافع و قدرت خویش را در خطر دید، به خشونت پناه برد و نهایت همسر خود رابه شهادت رسانید.
باورهاى ناروا در میان خانواده‏هاى مسلمان نیز به عنوان یکى از عوامل اصلى و کلیدى خشونت خانوادگى است. براى نمونه برداشت‏هاى غلط از قیمومیت مرد و جواز خشونت مرد بر زن و عدم قصاص پدر، از عوامل برخى خشونت‏هاى خانوادگى خوانده مى‏شود و خشونت گران به دلایل زیر استناد مى‏کنند:
«الرّجال قوّامون على النّساء ... و اللاّتى تخافون نشوزهنّ فعظوهنّ و اهجروهنّ فى المضاجع و اضربوهنّ فإن اطعنکم فلاتبغوا علیهنّ سبیلاً» (نساء/ 34)
«مردان س ... رست و نگهبان نند... آن دسته از ن را که از سرکشى و مخالفتشان بیم دارید پند و اندرز دهید! و در بستر از آنها دورى نمایید و آنها را تنبیه کنید! و اگر از شما پیروى ... د راهى براى تعدى بر آنها نجویید.»
«فاضربوهنّ ضرباً غیر مبرح»27
«ایشان را آهسته بزنید.»
«اذا قتل الاب ... عمداً لم یقتل به»28
«هر گاه پدر، فرزند خویش را به عمد از میان ببرد به جهت قتل فرزند قصاص نمى‏گردد.»

ج: مشکلات اقتصادى

فقر یکى از عوامل مهم و اساسى خشونت خانوادگى است. بسیارى از خشونت‏ها به خصوص خشونت مالى نتیجه ناتوانى س ... رست خانوار از تأمین هزینه‏هاى زندگى است. سرافکندى س ... رست خانوار در برابر خانواده و مشکلات روحى و روانى بسیارى که از این سرافکندى سر باز مى‏کند، گاه به اندازه‏اى شدت پیدا مى‏کند که س ... رست خانوار به خشونت مى‏پردازد و با خشونت خویش را تسکین مى‏دهد. بر این اساس اعضاى خانواده به اندک بهانه به شدت قربانى خشونت پدر یا مادر مى‏شوند یا یکدیگر را مورد خشونت قرار مى‏دهند. دخترفروشى رواج مى‏یابد، براى کاهش بار اقتصادى خانواده دختران نوجوان را به عقد پیران در آستانه مرگ در مى‏آیند و پسران تحت فشار شدید قرار مى‏گیرند و زن خانواده وادار به ... ب درآمد مى‏شود.
مدیر کل کمیته امداد ... در سال 1377 اعلام کرد:
«مردم مناطق شمال ... اسان به علت فقر شدید مالى دختران نوجوان خود را با ده هزار تومان مى‏فروشند. دخترفروشى در دیگر استان‏هاى کشور مانند استان سیستان و بلوچستان و خوزستان نیز به علّت فقر مادى وجود دارد.»
این مقام آگاه افزود:
«برخى از خانواده‏ها نیز به علت فقر مادى دختران نوجوان خود را به عقد مردان مسن در مى‏آورند.»29
هر چند فقر و خشونت خانوادگى لازم و م ... وم یکدیگر نیستند، اما پیش از ... وقتى عرب جاهلى خویش را ناتوان از تأمین مخارج خانواده مى‏دید به خشونت پناه مى‏برد و فرزندانى که توان کار و ... ب نداشتند از میان مى‏برد و یا ایشان را به دیگران مى‏فروخت:
«و لا تقتلوا اولادکم خشیة املاق نحن نرزقهم و ایّاکم إنّ قتلهم کان خطأً کبیراً» (اسراء/ 31)
«و فرزندانتان را از ترس فقر نکشید! ما آنها و شما را روزى مى‏دهیم؛ مسلماً کشتن آنها گناه بزرگى است.»
«و لا تقتلوا اولادکم من إملاق نحن نرزقکم و ایّاهم» (انعام/ 151)
ف ... رازى نویسنده برجسته اهل سنت در تفسیر آیه شریفه «و اذا بُشرّ احدهم بالأنثى ظلّ وجهه مسوّداً» (نحل/ 58) یکى از عوامل این گونه خشونت‏ها را فقر اقتصادى مى‏داند: «و تارة خوفا من الفقر و الفاقه و ... وم النفقه».30

د: بیمارى

یکى از عوامل مهم خشونت‏هاى خانوادگى، بیمارى خشونت گرا است و در این بیماران روانى بیش از بیماران جسمى خشونت مى‏کنند.
بر اساس آمار سازمان جهانى بهداشت 1% مردم جهان بیمارى روانى شدید دارند و بین 15-5% از بیمارى روانى خفیف رنج مى‏برند. همین سازمان ادعا کرد یک میلیون و 200 هزار نفر از ایرانیان مبتلا به بیمارى‏هاى شدید روحى هستند اما یک مقام آگاه وزارت بهداشت 0/6 درصد جمعیت کشور را بیمار روانى شدید مى‏خواند. از این تعداد حدود 85000 نفر بیمارى روانى شدید دارند که تنها 5200 نفر در مراکز شبانه روزى بهزیستى نگهدارى مى‏شوند و نزدیک 80000 نفر بقیه در محیط خانواده نگهدارى مى‏شوند.31
بنابراین دست کم 80000 خانواده به شکل مستقیم در معرض خشونت این افراد مى‏باشند و بدترین شکل خشونت را مى‏بینند. آمار و ارقام نشان مى‏دهد که در میان خشونت گرایان، گروهى که از بیمارى روانى رنج مى‏برند به بدترین شکل به اعضاى خانواده خشونت مى‏کنند و به نظر مى‏رسد یک نوع رابطه عمیق میان نوع خشونت و بیمارى خشونت گرا وجود دارد.
بر این اساس وقتى آن عرب جاهلى با دستان خویش قبر دختر خود را مى‏کند و دختر او گرد و غبار از چهره پدر مى‏زداید و رهایى خویش را مى‏طلبد و پدر به ... ماس و درخواست او وقعى نمى‏نهد و با سنگدلى تمام او را زنده به گور مى‏سازد، این پدر مسلماً از یک بیمارى روانى مزمن رنج مى‏برد.
بیمارى جسمى نیز چونان بیمارى روحى عامل برخى از خشونت‏ها مى‏شود. درد شدید، بیمار جسمى را کم حوصله و ناشکیبا مى‏کند؛ به گونه‏اى که این نوع از بیماران به سرعت خشمگین مى‏شوند و افراد خانواده را مورد خشونت قرا مى‏دهند.
براى نمونه ایوب‏علیه السلام که به شدت از بیمارى رنج مى‏برد، ناملایمات بسیارى از مردم دیده بود، از رنج و آزار و اذیت مردم به ستوه آمده بود و به صحرا پناه برده بود. وقتى همسرش سخن ... را براى او نقل کرد، به شدت به خشم آمد و همسرش را به خشونت جسمى تهدید کرد:
«فحلف باللَّه لئن عافاه اللَّه لیجلدنّها مائة جلدة»32
و پس از بهبودى به عهد خویش وفادار ماند و همسر خویش را تازیانه زد:
«و خذ بیدک ضعثاً فاضرب به و لا تحنث إنّا وجدناه صابراً نعم العبد إنّه أوّاب» (ص/ 44)

ه: بدآموزى

یکى دیگر از عوامل مهم خشونت خانوادگى بدآموزى افراد بزرگتر به خصوص والدین است. وقتى والدین با خشونت جسمى و روحى و روانى، خواسته خود را بر قربانى خشونت تحمیل مى‏کنند و او را ناگزیر از پذیرش خواست خود مى‏کنند، دیگر افراد خانواده نیز با الگوگیرى از والدین به خشونت در خانواده مى‏پردازند و با خشونت، خواست خود را بر دیگر اعضا تحمیل مى‏کنند و گاه دامنه خشونت به گونه‏اى وسعت مى‏یابد که پدر و مادر خود قربانى خشونت فرزندان مى‏شوند.
بر اساس آمار 61% همسر کشى‏ها در حضور فرزندان صورت مى‏گیرد33 و اعضاى خانواده ناظر بسیارى از خشونت‏هاى خانوادگى یا تمامى این خشونت‏ها هستند. بنابراین بسیار طبیعى است که در حدود 40% خشونت گرایان از وجود خشونت در خانواده پدرى خود مى‏گویند و خویش را متأثّر از محیط خانواده پدرى مى‏دانند.
... ‏ها، مطبوعات، کتب، دوستان و... از دیگر وسایل بروز و گسترش خشونت در محیط خانواده خوانده مى‏شوند. ... ‏هاى سینمایى و تلویزیونى به خصوص آن گره از ... ‏ها که اکشن، حادثه‏اى، پلیسى و... نامیده مى‏شوند بیشترین تأثیر را در گسترش خشونت در خانواده دارد تا آن جا که گروهى از نظریه پردازان یادگیرى اجتماعى، بخشى از خشونت‏هاى خانوادگى را به دیدن ... ‏هاى وحشتناک و خشن ارتباط مى‏دهند.
مطالعات هوسر و بلومر نشان مى‏دهد که بخشى از مشکلات خانوادگى ناشى از ... ‏هاى حادثه‏اى است و تقریباً 50% از خشونت‏ها در محیط خانواده بازتاب ... ‏هاى حادثه‏اى و پلیسى و... است. به باور این گروه اثرات غیرمستقیم این گونه ... ‏ها بسیار زیانبار از اثرات مستقیم است، چه این که این نوع ... ‏ها مخاطبان خویش را بسیار تحریک مى‏کنند و فکر ارتکاب جرم را در وجود ایشان مى‏افکند.34
در عصر جاهلى نیز انواع خشونت در خانواده را عرب جاهلى از پدران خویش مى‏آموخت. به همین جهت در جاى جاى قرآن این گروه خویش را پیرو پدران خود مى‏دانستند و درس‏هاى ایشان را در محیط خانواده پیاده مى‏ ... د.

و: بد گمانى

یکى دیگر از عوامل خشونت خانوادگى بدبینى افراد خانواده نسبت به یکدیگر است. بر این اساس بسیارى از خشونت‏هاى جسمى، روحى و روانى و قتل‏هاى ى در ... اى جنوبى کشور نتیجه بد گمانى پدر، برادر، شوهر و حتى خویشاوندان درجه دوم است.35
برخى ادعا دارند که پژوهش‏ها نشان از آن دارد که 90% مردانى که همسران خویش را مى‏کشند از روى بدگمانى اقدام به قتل مى‏کنند.36
در آیات وحى نیز نشانه هایى از وجود بدگمانى در خشونت روحى و روانى وجود دارد. براى نمونه در داستان یوسف‏علیه السلام آن گاه که قدح از بار بنیامین بیرون کشیده شد، برادران در محضر یوسف‏علیه السلام از روى بدبینى بنیامین و یوسف را ... خواندند و یوسف و بنامین را آزار روحى و کلامى دادند:
«قالوا إن یسرق فقد سرق أخ له من قبل فاسرّها یوسف فى نفسه و لم یبدها لهم» (یوسف/ 77)
«برادران( گفتند: اگر او ... ى کند، (جاى تعجب نیست) برادرش (یوسف) نیز قبل از او ... ى کرد! یوسف (سخت ناراحت شد، و) این (ناراحتى) را در درون خود پنهان داشت، و براى آنها آشکار نکرد.»
در قصه موسى‏علیه السلام نیز خشم موسى بر هارون از آن جهت بود که موسى‏علیه السلام تصور کرد که هارون در مسؤولیت خود کوتاهى کرده است؛ چه اینکه وقتى موسى سر هارون را با خشم به سوى خویش کشید هارون در جواب گفت:
«قال ابن امّ إنّ القوم استضعفونى و کادوا یقتلوننى فلاتشمت بى الاعداء و لا تجعلنى مع القوم الظالمین» (اعراف/ 150)
«او گفت: «فرزند مادرم! این گروه، مرا در فشار گذاردند و ناتوان ... د؛ و نزدیک بود مرا بکشند؛ پس کارى نکن که دشمنان مرا شماتت کنند! و مرا با گروه ستمکاران قرار مده!»
این جواب نشان مى‏دهد که دست کم هارون نگران برخورد سخت موسى‏علیه السلام بود به این جهت «ابن ام» گفت تا نسبت خود را یادآور شود و از خشم موسى بکاهد و «واستضعفونى و کادوا یقتلوننى» مى‏گوید تا نشان دهد که تمام سعى و تلاش خود را براى جلوگیرى از گوساله پرستى قوم انجام داده است و «فلا تشمت بى الاعداء و لاتجعلنى مع القوم الظالمین» مى‏گوید از آن جهت که مى‏ترسد موسى نتواند خشم خویش را کنترل کند. افزون بر این سخن موسى‏علیه السلام، «ربّ اغفرلى» نیز نشان مى‏دهد که آن حضرت از این که با تصور خاصى بر هارون خشم کرده است و او را مورد خشونت قرار داده پشیمان شده است و طلب آمرزش مى‏کند نه از آن جهت که بر هارون خشم کرده است چه این که خشم امرى طبیعى است چنان که طلب آمرزش براى هارون «و لاخى» نیز نشان مى‏دهد که موسى‏علیه السلام عذر هارون را به صورت کامل نپذیرفته است و احتمال مى‏دهد که او در انجام وظیفه خویش کوتاهى کرده است و تمام سعى خویش را براى جلوگیرى از انحراف قوم به کار نگرفته است.
در عصر نزول وحى نیز برخى از مردان از روى بدبینى همسر و دختر خویش را قربانى خشونت روحى و کلامى قرار مى‏دادند و ایشان را هرزه مى‏خواندند.

ز: کبر و خودبینى

کبر و خودبینى یکى دیگر از عوامل بروز خشونت خانوادگى است. انسان‏هاى متکبر بیش از دیگر افراد به خشونت مى‏پردازند و بیشتر از دیگران به اذیت و آزار اعضاى خانواده اقدام مى‏کنند. روحیه این افراد به گونه‏اى است که مخالفت دیگران را بر نمى‏تابند و به شدت مخالفان را سرکوب مى‏کنند و بر ایشان خشونت مى‏کنند. حضرت عیسى‏علیه السلام در این باره مى‏گوید: کبر، خودکامگى، خوار شمردن دیگران خاستگاه غضب است.
براى این عامل خشونت، مى‏توان از داستان نوح‏علیه السلام بهره گرفت. در این داستان کنعان خشونت گفتارى بر پدر دارد و عامل این خشونت کبر و خودبینى اوست: «قال سآوى الى جبل یعصمنى من الماء» (هود/ 43)

ح: حبّ دنیا

یکى دیگر از عوامل خشونت خانوادگى، دنیادوستى و دنیاپرستى خشونت گرا است. علاقه مفرط خشونت گرا به مادیات گاه او را از کمک به اعضاى خانواده و تأمین مخارج و نیازمندیهاى ایشان بازمى‏دارد. چه بسیارند پدرانى که با ثروت بسیار از کمک به فرزندان خوددارى مى‏کنند و حاضر نیستند نیازهاى مادى ایشان را تأمین کنند و چه بسیارند نى که مطالبات بسیار دارند و شوهران خویش را با درخواست‏هاى بسیار خود شرمنده مى‏کنند و خشونت کلامى بسیار بر ایشان دارند.
این عامل خشونت نیز در برخى آیات قرآن آمده است. براى نمونه در خانواده ... ... ‏صلى الله علیه وآله وسلم همسران آن حضرت بى توجه به موقعیت آن حضرت مطالبات بسیار مادى داشتند و با این خواست‏هاى ناحق و ناشایست ... صلى الله علیه وآله وسلم را آزرده مى‏ساختند تا آن جا که در این باره آیه شریفه زیر فرود آمد:37
«یا ایّها النّبىّ قل لازواجک إن کنتنّ تردن الحیاة الدنیا و زینتها فتعالین امتّعکنّ و أسرّحکنّ سراحاً جمیلا» (احزاب/ 28)
«اى ... ! به همسرانت بگو: اگر شما زندگى دنیا و زرق و برق آن را مى‏خواهید بیاید با هدیه‏اى شما را بهره‏مند سازم و شما را به طرز نیکویى رها سازم!»

ط:

تمایلات جنسى شدید یکى دیگر از عوامل خشونت خانوادگى است. بر اساس آمار و ارقام بخشى از خشونت‏هاى خانوادگى از تمایلات جنسى خشونت گرا نشأت مى‏گیرد. هر چند آمار خشونت‏هاى جنسى در خانواده ایرانى بسیار کم است و در میان زن و شوهر خشونت جنسى بسیار ناچیز است، اما این نوع خشونت میان پدر و دختر یا برادر و خواهر در خور توجه است؛ به گونه‏اى که معاون اول دادستان کل کشور از افزایش میان خبر مى‏دهد: «متأسفانه ما هم آمارى داریم که از افزایش جرایم این چنینى و بین خبر مى‏دهد.»38
رئیس انجمن آسیب‏هاى رفتارى نیز مى‏گوید: هم اکنون چهار هزار پرونده در خصوص برادر به خواهر و هزار و دویست پرونده در خصوص پدر به دختر در دست بررسى دارم.»39
در آیات وحى نیز نمونه‏هایى از خشونت خانوادگى و از نوع جنسى آن که از خشونت‏گر مایه مى‏گیرد، وجود دارد. براى نمونه در صدر ... برخى از مردان مسلمان با نامادرى خویش ازدواج مى‏ ... د. براى نمونه حسن بن ابى قیس، اسود بن خلف، صفوان بن امیه بن خلف، و منصور بن ماذن با نامادرى خود برقرار ... د و بر این اساس آیه شریفه زیر در تحریم این نوع ر