این متن در مورد تولید ناخالص ملی نوشته شده است .http://uplo.ir/do.php?id=2093تأثیر حذف یارانه انرژی بر تولید ناخالص ملی در ایران
تیمور محمدی 1  جمشید پژویان 2  شیما عباس زاده 3
چ ک ی ده
تاکنون مصرف انرژی در ایران به دلیل در اختیار داشتن منابع ارزان انرژی و تخصیص
یارانه های حمایتی از سوی ... ت در مقایسه با استانداردهای جهانی بالا بوده است. بدون شک
حذف یارانه های انرژی برای تخصیص بهینه منابع پایان پذیر از مهم ترین اقداماتی است که باید در
اقتصاد ایران انجام شود. هدف این تحقیق بررسی آثار حذف یارانه های انرژی بر متغیرهای
اقتصادی کلان همانند رشد اقتصادی و مصرف فرآورده های انرژی بنزین و نفت گاز با استفاده از
روش خودرگرسیون برداری) است. برای این منظور کوشش می شود ) var مدل اقتصاد سنجی
تا صحت فرضیه های تحقیق به شرح زیر ارزی ... گردد: 1- یارانه ها علت گرنجری رشد تولید
ناخالص ملی واقعی است. 2- حذف یارانه ها موجب کاهش تولید می شود. 3- تأثیر حذف یارانه
بر تولید بیشتر از 2 دوره به طول می انجامد. جامعه آماری در این تحقیق، اقتصاد ایران در طول
سال های پرداخت یارانه و نمونه مورد بررسی از سال 1356 تا 1387 است. متغیرهای مورد بررسی
در این مطالعه شامل قیمت واقعی بنزین، قیمت واقعی نفت گاز، مصرف واقعی بنزین، مصرف
واقعی نفت گاز و تولید ناخالص ملی واقعی و یک متغیر مجازی وارد شده از سال 1365 و در
دوره جنگ ایران و عراق است. نتیجه این مطالعه نشان می دهد که در صورتی که افزایش قیمت
بنزین و نفت گاز موجب کاهش مصرف این دو فرآورده نفتی شود، رشد تولید ناخالص ملی کمتر
خواهد شد، ولی اگر مصرف بنزین و نفت گاز کاهش نیابد، آن بر رشد تولید اثر نخواهد گذاشت.
لازم به ذکر است که عدم واکنش مصرف کنندگان نسبت به افزایش قیمت این دو فرآورده می تواند
تحت شرایط مختلفی در اقتصاد اتفاق بیفتد.
c53 , q43 , o47 :jel طبقه بندی
یارانه. ،var واژههای کلیدی: رشد تولید ناخالص ملی، مدل اقتصادسنجی
1 عضو هیأت علمی ... آزاد ... ی واحد علوم و تحقیقات (مسئول مکاتبات)
[email protected] عضو هیأت علمی دانشکده اقتصاد ... علامه طباطبایی
3 دانشجوی کارشناس ارشد توسعه اقتصادی و برنامه ریزی ... آزاد ... ی واحد علوم و تحقیقات
90/9/ 90 تاریخ پذیرش: 8 /6/ تاریخ دریافت: 7
www.sid.ir
archive of sid
2 / تیمور محمدی، جمشید پژویان و شیما عباس زاده
فصلنامه اقتصاد کاربردی / سال دوم / شماره چهارم/ بهار 1390
-1 مقدمه
یارانه های انرژی در جهان با اه ... معتبری همچون حمایت از دسترسی خانوار کم
درآمد به انرژی، حفظ اشتغال، حفظ امنیت انرژی و حمایت از تولید داخلی برقرار
می شوند. این حمایت ها به صورت های گوناگونی می تواند باشد که یکی از رایج ترین
شیوه های آن تعیین قیمت انرژی، زیر قیمت بازار آزاد است. با وجود قابل دفاع بودن
برخی اه ... برای وضع یارانه ها همچون فراهم ... دسترسی همه گروه های درآمدی به
انرژی، تجربه کشورهای مختلف جهان و نظریه اقتصادی نشان می د ه د ک ه م عم و لا ی ا ر ان ه ها
ابزار مناسبی برای دستی ... به این اه ... نیستند و وضع یارانه ها مشکلات بیش تری را
ایجاد می کنند که حتی گاهی با اه ... اولیه (مانند هدف کاهش نابرابری) در تضاد هستند؛
مشکلاتی از قبیل ناکارایی در تخصیص منابع به صورت تولید و مصرف ناکارای انرژی،
عدم توازن بودجه ... ت و تراز تجاری انرژی، باز توزیع منابع و نفع بیشتر گروه های
پردرآمد از جمله این مشکلات هستند.
بر مبنای تجربیات کشورهایی نظیر ما ... ی، اندونزی، غنا، کلمبیا، زیمباوه و ترکیه،
کاهش تولید بنگاه ها و رفاه خانوار در سطح ... د و افزایش سطح قیمت ها در سطح کلان
در دوره انجام اصلاحات، از جمله تبعات احتمالی افزایش قیمت حامل های انرژی
می باشند. اما با توجه به تجربیات متفاوت کشورها، در مورد کاهش یا افزایش رشد
اقتصادی نمی توان به درستی قضاوت نمود. با این حال، مطالعات نشان می دهد تبعات
مثبت چنین اقداماتی در بلند مدت خود را نشان خواهد داد.
آثار اقتصادی یارانه ها و کنترل قیمت ها در رشد اقتصادی به مراتب بیش از آثار
اجتماعی آن است و چه بسا مزیت ناشی از آثار اجتماعی آن با گسترش فقر در جامعه (بر
اثر توسعه نیافت ... ملی) به کلی از بین برود. به عبارت دیگر، افزایش چشم ... ر فاصله بین
قیمت های یارانه ای و قیمت های واقعی و در نتیجه فشار بیشتر بر منابع عمومی بودجه
... ت برای تأمین یارانه ها، رشد جمعیت و افزایش تقاضا برای خدمات عمومی و زیربنایی
در کنار محدودیت منابع، اثرات مضر زیست محیطی مصرف زیاد حامل های انرژی، ظهور
فناوری های هدر رونده منابع کمیاب و غیر رقابتی شدن محصولات تولیدی در بازارهای
جهانی، گسترش نظام اداری ... ت و ورود ... ت به فعالیت های تصدی گری و فراهم شدن
www.sid.ir
archive of sid
تاثیر حذف یارانه انرژی بر تولیدناخالص ملی در ایران / 3
فصلنامه اقتصاد کاربردی / سال دوم/ شماره چهارم/ بهار 1390
زمینه های فساد اقتصادی به ویژه قاچاق کالاهای یارانه ای از جمله مواردی است که موجب
.( از دست رفتن کارایی در نتیجه پرداخت یارانه توسط ... ت می شود. (پرمه، 1384
وضعیت فعلی یارانه های انرژی در ایران به دلیل اثر آن ها بر تشویق به مصرف ناکاراتر
انرژی و همچنین هزینه (فرصت) بالای آن ها، برای مدت طولانی قابل نگه داشت نخواهد
بود و سیاست گذار ناگزیر از اصلاح نظام یارانه های انرژی در ایران است. اما هرگونه
اقدامی در راستای اصلاح نظام یارانه ها نیازمند داشتن برآوردی حتی الامکان دقیق از
پیامدهای اقتصادی این اقدامات اصلاحی بوده که این ضرورت مطالعاتی جامع و مبتنی بر
رهیافت های علمی را برای پیش بینی این پیامدها آشکار می کند.
در این مقاله سعی شده است به این سئوالات زیر پاسخ داده شود: 1- آیا حذف
یارانه های انرژی موجب کاهش تولید می شود؟ 2- زمان بندی تأثیر شوک حذف یارانه بر
تولید چگونه است. 3- تا چند دوره شوک حذف یارانه انرژی بر تولید تداوم دارد؟
ساختار مقاله به این شکل است که پس از مقدمه ابتدا در بخش اول، توضیحاتی درباره
تاریخچه پرداخت یارانه انرژی و اثر آن بر متغیرهای اقتصاد کلان ارایه می شود. در بخش
دوم مطالعات انجام شده در زمینه آثار حذف یارانه های انرژی را به اختصار بیان کنیم. در
بخش سوم متغیرهای کلان مورد بررسی در نمونه و روش برآورد معرفی می گردد. در
بخش چهارم به بیان ساختار و مبانی مدل مورد بررسی پرداخته می شود و بخش پایانی به
تحلیل نتایج مدل اختصاص داده می شود.
-1 مروری بر پرداخت یارانه در ایران
-1-1 تاریخچه پیدایش یارانه در ایران
ایران اولین نظام سهمیه بندی همراه با یارانه را در زمان جنگ جهانی دوم تجربه کرده
که نان به عنوان مهم ترین کالای این سهمیه بندی بوده است. سابقه پرداخت یارانه به
مفهوم کنونی آن به دهه 1340 هجری شمسی می رسد که این یارانه ها بر روی گوشت و
گندم پرداخت می شد، اما رقم آن قابل توجه نبوده و تا قبل از افزایش درآمد نفت به دلیل
وجود رشد اقتصادی متعادل و نرخ تورم، این یارانه ها اندک بوده است. (رحیمی و کلانتری،
(1381
www.sid.ir
archive of sid
4 / تیمور محمدی، جمشید پژویان و شیما عباس زاده
فصلنامه اقتصاد کاربردی / سال دوم / شماره چهارم/ بهار 1390
پرداخت یارانه به کالاهای مصرفی از برنامه پنجم عمرانی در نظام گذشته صورتی
جدی تر به خود گرفت و هزینه های یارانه در شمار دیگر هزینه های کشور در سطح ملی
ارقام چشم ... ری به خود تخصیص داد. در تحلیل اه ... واقعی برقراری یارانه، دیدگاه های
مختلفی وجود دارد. عده ای با دیدی بدبینانه به آن نگاه کرده و ص رف ا آن را ترفندی
استعماری برای وابسته نمودن هرچه بیشتر اقتصاد کشور دانسته و معتقدند یکی از عوامل
اصلی متلاشی شدن بخش کشاورزی کشور و تشدید مهاجرت از روستا به شهر، برقراری
یارانه بر کالاهای مصرفی بوده است. هرگاه از زاویه دیگر به مسئله نگاه کنیم، می توان با
توجه به اوضاع ... رژیم گذشته این پرداخت ها را در ادامه فرم های گذشته تحت
عنوان به اصطلاح انقلاب سفید دانست. همچنین با افزایش بهای نفت و درآمدهای ارزی
رژیم در دهه 1350 ، عموم مردم از نظر روانی انتظار داشتند که بهبودی را در زند ...
روزمره خود احساس کنند، به همین دلیل افزایش قیمت ها به هیچ وجه با اه ... ...
رژیم که تحکیم مبانی سلطنت بود هم خوانی نداشت. به طور کلی می توان اه ... اساسی
رژیم گذشته را در پرداخت یارانه، جلو ... ری از افزایش قیمت ها و کمبود کالاها به وسیله
یارانه و واردات دانست.(همان)
بعد از انقلاب ... ی با توجه به بستر نوسان زای انقلاب ... ی که دگرگونی در
ارزش های ... و اجتماعی در جهت منافع عمومی از آرمان های آن به شمار می رفت،
همچنین حوادث و تنگناهای دوران انتقال که نظام در ... ر آن بوده است را به طور کلی
می توان به دو برهه مشخص تفکیک کرد؛ دوران قبل از سال 67 که کشور با جنگ گسترده
تحمیلی، محاصره اقتصادی و انزوای ... از سوی قدرت های بزرگ مواجه بوده است و
بعد از سال 67 که کشور به سوی بازسازی اقتصادی و ترمیم ویرانی ناشی از جنگ و فعال
... دیپلماسی جهانی و تجدید روابط بین المللی گام نهاده است. با توجه به این که
سیاست های حمایتی ... ت زیر مجموعه ای از سیاست گذاری های اقتصادی کشور است
برای شناخت اه ... پرداخت یارانه لازم است به ویژ ... های اساسی این دوران بپردازیم؛
با کاهش منابع در دوران جنگ و افزایش هزینه ها، ... ت دچار ... ری بودجه شد و بحران
به صورت جدی آغاز شد، در نتیجه ... ت متوسل به استقراض و تزریق قدرت ... ید
کاذب شد و در شرایط تثبیت اقتصادی مکلف به رساندن کالا و خدمات در حداقل ممکن،
www.sid.ir
archive of sid
تاثیر حذف یارانه انرژی بر تولیدناخالص ملی در ایران / 5
فصلنامه اقتصاد کاربردی / سال دوم/ شماره چهارم/ بهار 1390
به خانوار گردید. به همین خاطر، شبکه توزیع تحت کنترل قرار گرفت و سیاست تعیین
قیمت به اجرا گذاشته شد. در شرایط تثبیت اقتصادی، یارانه به عنوان محور کارها شکل
گرفت و ... ت، قیمت ها را به نفع مصرف کننده تثبیت کرد. تصمیم ... ری ها جنبه ...
و عاری از ماهیت اقتصادی داشت. هدف های رشد اقتصادی، تولید انبوه، پیدا ...
مزیت های نسبی، تقسیم کار منطقی، سوق دادن سرمایه گذاری ها برای دگرگونی ساختار،
در سیاست تثبیت اقتصادی با بی اعتنایی مواجه می شوند به همین دلیل در سال 1365
سیاست حفظ وضع موجود مطرح شد و اص لا رشد مطرح نبود. در سال 1367 پس از
« تعدیل اقتصادی » جای خود را به سیاست های « تثبیت اقتصادی » پذیرش قطعنامه، سیاست
داد، دخ ... های ... ت که با توجه به شرایط بحرانی گسترش یافته بود، باید کاهش پیدا
می کرد؛ در شرایط تعادل اقتصادی خصوصی سازی و مقررات ز ... محور است. ویژ ...
بود « افزایش یابنده » و « استمرار » ،« فرا ... ری » سیاست های حمایت در دوران تثبیت اقتصادی
و در واقع همه یارانه دریافت می ... د؛ در هیچ مرحله ای پرداخت یارانه قطع نمی شد، اما
و « کاهنده » در سیاست تعدیل اقتصادی اقشار آسیب پذیر، یارانه دریافت می کنند و یارانه ها
در نهایت حذف خواهند شد. آنچه از شرایط تعادل اقتصادی می توان فهمید، تلاش ن ...
برای تثبیت قیمت ها و آزاد گذاشتن قیمت برای رسیدن به تعادل است. به این مفهوم که
عرضه و تقاضا با افزایش قیمت ها به تعادل رسیده و قیمت های چندگانه موجود به قیمت
واحد تبدیل شود.(همان)
-2 مطالعات انجام شده
در این بخش مطالعات انجام شده داخلی و خارجی در زمینه اثر افزایش قیمت های
انرژی یا به عبارتی حذف یارانه های انرژی بر متغیرهای اقتصاد کلان همانند رشد اقتصادی
به اختصار بیان می شود. بررسی انجام شده در منابع داخلی نشان می دهد که مطالعه خاصی
در زمینه رابطه بین حذف یارانه های انرژی و کاهش رشد اقتصادی انجام نشده است. ولی
در مطالعات خارجی اثر شوک قیمت های انرژی بر متغیرهای اقتصاد کلان با روش شناسی
متفاوت، زمان و نوع نوسانات مورد بررسی، مختلف بررسی شده است.
www.sid.ir
archive of sid
6 / تیمور محمدی، جمشید پژویان و شیما عباس زاده
فصلنامه اقتصاد کاربردی / سال دوم / شماره چهارم/ بهار 1390
محمد حسین خالقی دابانلو( 1374 ) رابطه بین یارانه و رشد اقتصادی را در سال های
و انجام var 1350 تا 1370 برای کشور ایران بررسی کرده است. بدین منظور از روش
آزمون علیت گرنجر برای بررسی رابطه علی بین یارانه به سه شکل کل، تولیدی و مصرفی
و تولید ناخالص ملی به قیمت جاری و ثابت سال 1361 ، رشد تولید ناخالص ملی به
قیمت های جاری و ثابت سال 1361 و تولید گروه های صنعت، کشاورزی، ساختمان و
معادن استفاده کرده است. نتایج حاصل از این بررسی نشان می دهد که تولید ناخالص ملی
بیشترین ارتباط را با یارانه برقرار می کند و بررسی کلی ارتباط و رابطه علی یارانه کل،
یارانه مصرفی و یارانه تولیدی با تولید ناخالص ملی به قیمت های جاری و ثابت سال
1361 نشان می دهد که یارانه مصرفی در سال اول، دوم و یا حتی سوم می تواند باعث رشد
شود ولی به خاطر تأثیر یک دفعه بر تقاضای کل است و بعد از آن تأثیری بر رشد ندارد
ولی یارانه تولیدی در قالب وقفه های زمانی بیشتر بر رشد اثرگذار است.
صادق بختیاری( 1388 ) تحلیلی در زمینه یارانه حامل های انرژی و چالش های نقدی
... آن انجام داده است. در این تحلیل برای این منظور به مطالعه تجربیات کشورهایی
مانند ما ... ی، غنا، کلمبیا، زیمباوه و ترکیه در زمینه حذف یارانه ها پرداخته شده است. بر
مبنای این تجربیات کاهش تولید بنگاه ها و رفاه خانوار در سطح ... د و افزایش سطح
قیمت ها در سطح کلان در دوره انجام اصلاحات از جمله تبعات احتمالی افزایش قیمت
حامل های انرژی است، اما با توجه به تجربیات متفاوت این گونه کشورها درباره کاهش یا
رشد اقتصادی نمی توان به درستی قضاوت نمود.
هوپ و سینگ( 1995 ) تجربه 6 کشور ما ... ی، غنا، اندونزی، زیمباوه، کلمبیا و ترکیه که
در سال 1980 میلادی قیمت فرآورده های نفتی و برق را افزایش دادند بررسی کرده اند. در
این مطالعه آثار افزایش قیمت های انرژی در بخش های صنعت و خانوار بررسی شده و در
نهایت آثار آن بر بخش کلان اقتصاد سنجیده شده است. این محققان بیان می کنند در بخش
صنعت اثر افزایش قیمت انرژی بر تولیدات به اهمیت نهاده انرژی در تولید، وجود نهاده
جانشین انرژی و توانایی تولیدکنندگان در انتقال هزینه انرژی به مصرف کنندگان بست ...
دارد. این سه عامل بین فعالیت های تولیدی گوناگون و کشورهای مختلف متفاوت است.
www.sid.ir
archive of sid
تاثیر حذف یارانه انرژی بر تولیدناخالص ملی در ایران / 7
فصلنامه اقتصاد کاربردی / سال دوم/ شماره چهارم/ بهار 1390
نتایج نشان می دهد که در بیشتر کشورهای مورد بررسی الگوی مصرف انرژی به سمت
جانشینی سوخت تغییر کرده است.
مطالعه آنها نشان می دهد که پس از دو سال از اجرای اصلاحات نرخ رشد تولیدات
صنعتی به مراتب بیشتر از دوران قبل از اصلاحات است. بر اساس نتایج حاصل از این
مطالعه تأثیر تغییر قیمت نسبی حامل های انرژی بر خانوار با توجه به سهم انرژی در بودجه
خانوار و امکان جانشینی بین سوخت های مختلف متفاوت است. در کشورهای مورد
مطالعه رابطه بین درآمد و سهم انرژی در بودجه مع ... است و با افزایش درآمد سهم
انرژی در هزینه کمتر می شود. به علاوه، خانوار روستایی در مقایسه با خانوار شهری سهم
انرژی کمتری دارند، زیرا در نواحی روستایی دسترسی به سوخت های غیر تجاری نظیر
ضایعات محصولات کشاورزی و چوب بیشتر است.
فرند و والیج ( 1995 ) منافع و زیان های افزایش قیمت انرژی را بر خانوار کشور لهستان
بررسی کرده اند. نتایج این مطالعه نشان می دهد میزان رفاه از دست رفته با کشش های
قیمتی ارتباط داشته، ولی در مجموع در اثر افزایش قیمت ها، خانوار پر درآمد رفاه بیشتری
5 درصد / از دست می دهند. با فرض این که کشش تقاضا صفر باشد، رفاه خانوار فقیر 9
8 درصد کاهش رو به رو هستند. بر / کاهش می یابد، در حالی که ثروتمندترین خانوار با 2
حسب نوع انرژی، میزان رفاه از دست رفته خانوار در اثر افزایش قیمت برق، بیشتر از
2 درصد کل بودجه آنها خواهد / سایر حامل ها است و رفاه از دست رفته برای کل خانوار 6
1 درصد است. در اثر افزایش / 1 و 5 / بود. این رقم برای گرمای منازل و گاز به ترتیب 7
قیمت حامل های انرژی، هزینه خانوار افزایش می یابد. زمانی که کشش قیمتی 1 یا بزرگتر
باشد، افزایش قیمت انرژی اثر مثبت بر مخارج خانوار دارد (تغییر منفی و کاهش در
مخارج انرژی). این امر دل ... بر این دارد که اثر جانشینی بر اثر درآمدی غالب است و
میزان هزینه پرداختی برای انرژی بعد از افزایش قیمت کاهش می یابد، اما با کشش قیمتی
0 اثر درآمدی غالب است و خانوار قبل از افزایش قیمت ها، انرژی بیشتری / صفر یا 5
مصرف می نمایند. زمانیکه کشش قیمتی صفر باشد، بیشترین افزایش هزینه در دومین گروه
خانوار ثروتمند ملاحظه می شود و با افزایش قیمت انرژی به میزان 80 درصد، سهم انرژی
8 درصد افزایش خواهد داشت. / در بودجه خانوار ثروتمند 24
www.sid.ir
archive of sid
8 / تیمور محمدی، جمشید پژویان و شیما عباس زاده
فصلنامه اقتصاد کاربردی / سال دوم / شماره چهارم/ بهار 1390
گوپتا و همکاران ( 2002 ) ضمن بررسی میزان یارانه های پرداختی در کشورهای صادر
کننده نفت، تاثیر سیاست های قیمت گذاری این کشورها را بر اقتصاد آن ها مورد بررسی
قرار داده اند. این مطالعه نشان می دهد که کویت با نرخ یارانه 95 درصد (مصرف کنندگان
تنها 5 درصد قیمت های جهانی را پرداخت می کنند) بیشترین یارانه را پرداخت کرده و
کشورهای اندونزی، ونزوئلا و ایران به ترتیب با 78 درصد، 72 درصد و 69 درصد نرخ
یارانه، در رتبه های بعدی قرار دارند. مطالعه، همچنین نشان می دهد که شکاف قیمتی بالایی
بین قیمت های داخلی و خارجی در کشورهای صادر کننده نفت، زیان های سن ... نی را بر
1 درصد تولید ناخالص / اقتصاد ملی تحمیل می کند، به طوری که روسیه و قزاقستان با 6
داخلی بیشترین زیان را از قیمت های پایین می بینند و اندونزی، نیجریه و ایران به ترتیب با
0 درصد تولید ناخالص داخلی در جایگاه بعدی هستند. این مطالعه نشان داد / 0/9 و 7 ،0/9
که شکاف قیمت داخلی و خارجی در کشورهای صادر کننده، زیان های اقتصادی بالایی در
پی دارد. به طوری که میزان کاهش رفاه اجتماعی ناشی از هدر رفتن سوخت (از طریق
اسراف در مصرف یا قاچاق)، از رفاه به دست آمده خانوار بیشتر است. از سوی دیگر،
نتایج این مطالعه بیانگر آن است که خانوار پردرآمد مصرف بیشتری از فرآورده های نفتی و
برق در کشورهای صادر کننده نفت داشته و به طور نسبی از یارانه های بیشتری برخوردار
هستند. در مکزیک و اکوادور بیش از 40 درصد برق به وسیله یک پنجم بالای درآمد
مصرف می شود و در ایران مصرف انرژی خانوار فقیر 44 درصد مصرف خانوار پردرآمد
6 برابر بیشتر از فقرا ( 33 درصد / است. در ونزوئلا ثروتمندان ( 20 درصد بالای جمعیتی) 5
جمعیت جامعه) از یارانه ها منتفع می شوند. همچنین 38 درصد از یارانه های برق به این 20
درصد جمعیتی تعلق دارد، در حالی که سهم 33 درصد پایین درآمدی تنها 16 درصد است.
در اکوادور انرژی های گران (برق و گاز مایع) یارانه های بالایی دریافت می کنند، در حالی
که نفت که بیشتر توسط خانوار فقیر مصرف می شود، یارانه دار نیست.(بانویی و پرمه،
(1384
-1-2 جایگاه انرژی در تابع تولید و رشد اقتصادی
تا پایان دهه 1970 میلادی، در تابع تولید محصول ملی از انرژی به عنوان عامل تولید
استفاده نمی شد. هم زمان شدن شوک های نفتی سال های 1973 و 1979 میلادی با رکود
www.sid.ir
archive of sid
تاثیر حذف یارانه انرژی بر تولیدناخالص ملی در ایران / 9
فصلنامه اقتصاد کاربردی / سال دوم/ شماره چهارم/ بهار 1390
اقتصادی در غرب، فصل جدیدی در اهمیت انرژی به عنوان یکی از عوامل مهم رشد
اقتصادی گشوده شد و مطالعات گسترده ای برای شناخت عوامل و میزان تأثیر افزایش
قیمت انرژی بر رکود اقتصادی غرب صورت گرفت. نتایج این مطالعات دل ... بر این
داشت که بهره وری عوامل تولید فوق العاده کاهش یافته است. از دیدگاه مکاتب مختلف
اقتصادی، مهم ترین عوامل موثر بر رشد اقتصادی که در توابع رشد در نظر گرفته می شوند
شامل سرمایه و نیروی کار اعم از متخصص و غیر متخصص است. در تئوری های جدید
فرض می شود که انباشت نیروی انسانی متخصص و آموزش دیده در جهت مثبت، بیشتر از
نیروی انسانی غیر متخصص است و تأثیر این دو جدا شده است. در تئوری های جدید
رشد، عامل انرژی نیز وارد مدل شده است ولی اهمیت آن در مدل های مختلف ی ... ان
نیست. در مدل بیوفیزیکی رشد، انرژی تنها عامل و مهم ترین عامل رشد می باشد چون
مطابق اصل ترمودینامیک، انرژی در طبیعت میزان ثابتی دارد، جبران پذیر بوده و قابل
تبدیل به ماده است و از بین نمی رود؛ لذا کالاهای تولید شده در اقتصاد حتی نیروی انسانی
آموزش دیده و غیر متخصص با صرف مقادیر فراوان انرژی حاصل شده، در تولید به کار
گرفته می شوند. به طور صحیح، ارزشی که در اقتصاد تبدیل به کالا می شود ناشی از منبع
انرژی به کار گرفته شده از طبیعت است. پس در مدل بیوفیزیکی که توسط اقتصاددانان
آکولوژیست مانند آیرس 1 و نیر 2 بیان شده است، انرژی عامل اصلی و تنها عامل تولید
است و نیروی کار و سرمایه عوامل واسطه ای هستند که برای به کار ... ری، نیازمند انرژی
هستند.
یکی از مهم ترین مطالعات مدل های بیو فیزیکی 3 توسط کلیولند 4 انجام گرفته است که
در آن رابطه تنگاتنگ بین مصرف انرژی و تولید ناخالص داخلی برحسب نوع مطالعه
حاصل شده است. او در مطالعه خود نگرش بیوفیزیکی را با اقتصاد سنتی تلفیق نموده و
منبع اساسی رشد را به سوی انرژی معطوف کرده است. دستاورد اصلی تحقیق این است
با تغییر ترکیب انرژی به کار رفته و gnp که ارتباط بسیار قوی میان مصرف انرژی و
1 ayres
2 nair ٣ مدل بیوفیزیکی رشد: در این مدل انرژی تنها و مهمترین عامل رشد است و از آنجا که هر فرایند تولیدی به
انرژی نیاز دارد بنابراین انرژی همیشه یک عامل اساسی در فرایند تولید است؛ از نظر وی، نیروی کار و سرمایه
عوامل واسطه ای هستند که برای بکار ... ری انرژی نیاز دارند.
4 cleveland
www.sid.ir
archive of sid
10 / تیمور محمدی، جمشید پژویان و شیما عباس زاده
فصلنامه اقتصاد کاربردی / سال دوم / شماره چهارم/ بهار 1390
مصرف مستقیم و غیر مستقیم آن متناسب است. با این حال، در این گونه تحقیقات از
بررسی اقتصاد بیو فیزیکی که در آن انرژی منبع نهایی و تنها عامل اولیه تولید است
اجتناب می شود. دیدگاه اقتصاددانان نئوکلاسیک مانند برنت 1 و دنیسون 2 مخالف نظر
اقتصاددانان آکولوژیست است. نئوکلاسیک ها معتقدند که انرژی از طریق تأثیری که بر
نیروی کار و سرمایه می گذارد به طور غیر مستقیم بر رشد اقتصادی موثر است و انرژی
مستقی ما بر رشد اقتصادی اثر ندارد. اغلب اقتصاددانان نئوکلاسیک بر یک اصل معتقدند و
آن این است که انرژی نقش کوچکی در تولید اقتصادی داشته و یک نهاده واسطه است که
با سرمایه، نیروی کار و زمین که عوامل اساسی هستند ترکیب می شود. آن ها فرض می کنند
انرژی می تواند از راه های مشخص بر رشد اقتصادی تأثیر بگذارد و این فرض، ساختار
.(1993 ، تحقیقات تجربی آنان را تحت تأثیر قرار داده است (استرن 3 و دیوید 4
در آن صنایعی که انرژی به عنوان نهاده واسطه ای در تولید به کار می رود، افزایش
قیمت ها بر امکانات تولید اقتصادی و تولید بالقوه اثر خواهد داشت. افزایش قیمت های
را کاهش دهد. هرگاه انرژی gnp انرژی می تواند نتیجه رشد کمی ... داخلی انرژی باشد و
گران شود از مصرف کل اقتصاد کاسته شده و شاخص قیمت نیز افزایش خواهد یافت. در
کوتاه مدت تولیدات نمی توانند پاسخ مناسبی به افزایش سریع قیمت انرژی بدهند و به
همین دلیل تغییر ساختار تقاضای انرژی صنایع بیشتر در بلندمدت تحقق می یابد. (رحیمی
( و کلانتری، 1381
-2-2 اثرات کلان حذف یارانه های انرژی
با توجه به اهمیت انرژی و نقش گسترده انرژی و قیمت آن در اقتصاد به عنوان یکی از
نهاده ه ا ی م ه م ت ول ی د ، هر گو ن ه ت غ ی ی ر ق یم ت ا ی ن نه اد ه ا ح تم ا لاً ت ب ع ات اق ت ص ا د ی و غ یر اق ت ص ا د ی
زیادی بر اکثر متغیرهای کلان خواهد داشت. با توجه به این نکته، در این قسمت به بررسی
اثرات احتمالی حذف یارانه انرژی و در نتیجه افزایش قیمت آن بر برخی متغیرهای مهم
اقتصادی نظیر تورم و رشد اقتصادی پرداخته می شود. برای این منظور سعی می گردد از
1 brendt 2 denison 3 stern 4 david
www.sid.ir
archive of sid
تاثیر حذف یارانه انرژی بر تولیدناخالص ملی در ایران / 11
فصلنامه اقتصاد کاربردی / سال دوم/ شماره چهارم/ بهار 1390
تجربیات سایر کشورها در این زمینه نیز استفاده شود. اگر زمان را به سه دوره قبل، حین و
بعد از افزایش قیمت حامل های انرژی تقسیم نمایید مطالعات صورت گرفته در نمونه
کشورهایی که یارانه های انرژی در آن حذف شده نشان می دهد که اگر چه استثنائاتی هم
وجود داشته است اما افزایش قیمت انرژی سبب افزایش سطح تورم در حین دوره افزایش
نسبت به دوره قبل از آن شده است. این در حالی است که در بلندمدت (دوره بعد از
افزایش قیمت حامل های انرژی) سطح تورم پایین تر از سطح قبل از انجام اصلاحات
خواهد شد. با توجه به برآوردهای انجام شده در مورد تورم ناشی از حذف یارانه ها در
داخل کشور و تجربیات سایر کشورها، انتظار می رود در صورت افزایش قیمت حامل های
انرژی، در سال های اولیه، شاهد افزایش سطح تورم سالانه باشیم، اما در بلندمدت انتظار
می رود این اصلاحات قیمت به کاهش تورم سالیانه کمک کند.
تجربه سایر کشورها که حداکثر قیمت دو نوع انرژی را افزایش داده اند حاکی از آن
است که افزایش قیمت حامل های انرژی در کوتاه مدت و بلندمدت اثر منفی معنی داری بر
رشد اقتصادی نداشته و حتی در بلند مدت سبب رشد بیشتر اقتصادی نیز شده است.
تجربه کشورهای ما ... ی، زیمباوه و ترکیه حاکی از کاهش رشد اقتصادی در دو سال اول
افزایش قیمت ها می باشد، در حالی که در همین سال ها کشورهایی نظیر اندونزی، غنا و
کلمبیا نه تنها کاهش رشد نداشته اند بلکه رشد بیشتری را نیز شاهد بوده اند. نکته قابل
توجه آن است که کاهش رشد اقتصادی بیشتر در کشورهایی رخ داده است که در آن ها
قیمت حامل های انرژی به میزان زیادی افزایش یافته است. نتیجه ای که از مشاهدات فوق
می توان گرفت آن است که در صورت افزایش شدید قیمت حامل های انرژی، کاهش رشد
اقتصادی در کوتاه مدت مورد انتظار می باشد، اما اگر افزایش قیمت ها ملایم باشد کاهش
رشد اقتصادی مورد انتظار نیست.
با توجه به ارزانی نسبی قیمت حامل های انرژی، اغلب صنایع به شدت انرژی بر بوده
و با آزادسازی قیمت حامل های انرژی این صنایع، فرصت سرمایه گذاری و تجدید ساختار
برای کاهش مصرف انرژی را نداشته و تعطیل خواهند شد. از آن جا که این صنایع دارای
ارتباطات پسین و پیشین وسیعی بوده و بسیاری از صنایع به آن ها وابسته است، تعطیلی
آن ها می تواند موجب تعطیلی تعداد زیادی از کارخانجات و واحدهای تولیدی شود. تجربه
www.sid.ir
archive of sid
12 / تیمور محمدی، جمشید پژویان و شیما عباس زاده
فصلنامه اقتصاد کاربردی / سال دوم / شماره چهارم/ بهار 1390
برخی از کشورها حاکی از آن است که حذف یکباره یارانه موجب شورش های خیابانی
شده است. به همین دلیل (و البته دلایل دیگر) نهادهای مالی بین المللی از قبیل بانک
جهانی و صندوق بین المللی پول توصیه به تدریجی بودن حذف یارانه می کنند و معتقدند
که به منظور اجتناب از عوارض منفی، واقعی سازی یارانه سوخت باید تدریجی و
جایگزینی حمایت های اجتماعی به صورت مناسب و تدریجی صورت ... رد. از سایر
مشکلاتی که در نتیجه آزاد سازی قیمت حامل های انرژی احتمالا به وقوع خواهد پیوست
می توان به افزایش بیکاری به ویژه در واحدهای تولیدی با انرژی بری بالا، بروز مشکلات
مالی فراوان برای بنگاه های اقتصادی، افزایش هزینه خانوارها، برهم خوردن توزیع کنونی
درآمد، اثرات زیست محیطی ناشی از قطع درختان و جایگزین ... چوب به جای نفت
( سفید در مناطق جنگلی اشاره کرد. (جوان، 1387
-3 معرفی داده های آماری و روش برآورد مدل
جامعه آماری در این تحقیق، اقتصاد ایران در طول سال های پرداخت یارانه و نمونه
مورد بررسی از سال 1356 تا 1387 است. متغیرهای مورد بررسی در این مطالعه شامل
قیمت واقعی بنزین، قیمت واقعی نفت گاز، مصرف واقعی بنزین، مصرف واقعی نفت گاز
و تولید ناخالص ملی واقعی و یک متغیر مجازی است. در این مطالعه سعی شده است از
متغیرهای واقعی اقتصاد کلان به کار ... ری شود و از تغییرات لگارتیم متغیرهای نمونه
تحت بررسی برای تخمین مدل استفاده شده است.
-1-3 روش شناسی مدل
برای مدت های طولانی ارتباط کمی میان متخصصین اقتصادسنجی با آماردانان وجود
داشت. مدل سازان اقتصادی تاکید زیادی بر نظریه های و روابط همزمان میان متغیرهای
اقتصادی داشتند. این مدل ها براساس نظریه های اقتصادی ساخته شده و م عم و لا روابط
بلندمدت میان متغیرهای اقتصادی را تصریح می کنند. یک سری زمانی دنباله هایی از
مشاهدات برای یک متغیر معین است که یک ترتیب غیر قابل مشاهده را در طول زمان
www.sid.ir
archive of sid
تاثیر حذف یارانه انرژی بر تولیدناخالص ملی در ایران / 13
فصلنامه اقتصاد کاربردی / سال دوم/ شماره چهارم/ بهار 1390
دارد. موضوع مورد بحث ما در سری های زمانی اقتصادی، سری هایی است که به صورت
غیر مستقیم در طول زمان اندازه ... ری و گزارش می شوند.
هدف از تجزیه و تحلیل سری های زمانی، مطالعه ساختار پویای داده ها است. رویکرد
اساسی در تجزیه و تحلیل سری های زمانی، بررسی الگوی حاکم بر گذشته یک متغیر و
استفاده از اطلاعات مذکور برای پیش بینی رفتار آینده آن است. در سری های زمانی
مشاهدات پیاپی عم و م ا وابسته به یکدیگر هستند. به طور کلی چهار روش پیش بینی
اقتصادی بر اساس داده های سری زمانی وجود دارد: اول، مدل های رگرسیون تک
و چهارم، arima معادله ای، دوم، مدل های رگرسیون معادلات همزمان، مدل های
تا اندازه زیادی به مدل های var متدلوژی .(var) مدل های خود رگرسیون برداری
معادلات همزمان شباهت دارد. جز این که در این روش با تعدادی متغیرهای درون زا سر
و کار داریم. هر متغیر درون زا با استفاده از مقادیر گذشته خود و مقادیر با وقفه از
تمامی دیگر متغیرهای درون زای مدل توضیح داده می شود. استفاده از واژه خودرگرسیون به
دلیل وجود مقدار با وقفه متغیر وابسته در سمت راست معادله و واژه برداری به دلیل سرو
کار داشتن با یک بردار از دو یا چند متغیر است. در این مقاله تلاش می شود آثار حذف
یارانه های انرژی بر مصرف واقعی بنزین، مصرف واقعی نفت گاز و رشد تولید ناخالص
( ملی واقعی با روش مدل روش خودرگرسیون برداری بررسی شود. (ابریشمی، 1381
-2-3 تجزیه و تحلیل نتایج
در آغاز یک سیستم معادلات از سری های زمانی پنج متغیر مورد بررسی را پس از وارد
... داده ها در نرم افزار ایجاد می کنیم. سپس برای ارزی ... مدل ابتدا باید مانایی و نامانایی
متغیرها مورد بررسی قرار ... رد. آزمون مورد استفاده برای بررسی ریشه واحد متغیرها،
استفاده از آزمون دیکی فولر و دیکی فولر تعمیم یافته است.
نتیجه آزمون دیکی فولر تعمیم یافته متغیرهای نمونه تحت بررسی نشان می دهد که
تفاضل متغیرهای سیستم مانا هستند و معادلات سیستم دارای ریشه واحد نیستند. با بررسی
نیز مانایی متغیرهای سیستم تایید می شود. kpss و آزمون (pp) آزمون فیلیپس- پرون
www.sid.ir
archive of sid
14 / تیمور محمدی، جمشید پژویان و شیما عباس زاده
فصلنامه اقتصاد کاربردی / سال دوم / شماره چهارم/ بهار 1390
در مرحله بعد با وارد ... متغیرهای مورد بررسی و یک متغیر مجازی برون زا
به var در سال 1365 و در دوره جنگ ایران عراق، با انتخاب ... مدل (dum)
تخمین مدل می پردازیم.
کم و مقدار rss زیاد و logl ملاک های خوبی برازش در این تخمین همچون مقدار
کم است که نشان دهنده خوبی برازش مدل است. همچنین مقدار دترمینان ماتریس aic
aic کواریانس باقی مانده ها کم است که نشان دهنده خوب بودن مدل است. بررسی معیار
و دترمینان ماتریس کواریانس باقی مانده برای تعیین وقفه بهینه نشان می دهد که تعیین 2
وقفه به عنوان وقفه بهینه نسبت به انتخاب یک وقفه، برازش مدل بهتر خواهد شد، زیرا
با 2 وقفه کمتر می شود. aic
ج ... ( 1) کواریانس جمله خطای مدل را نشان می دهد. این ج ... نشان می دهد که
کواریانس جمله خطای مدل صفر است که نشان دهنده نبود رابطه همزمانی بین متغیرهای
مدل است.
ج ... 1- کواریانس جمله خطای مدل
مأخذ: یافته های پژوهش
ج ... ( 2) که در پیوست قابل مشاهده است نشان می دهد که کدام متغیر علت برای
χ