ثار تاریخی گرگان

 

 


این شهر در پیش از سال 1316 خورشیدی استرآباد نامیده می شد. درباره زمان ساخت آن در منابع ... ی آمده است که فرمانده عرب یزیدبن المهلب ، زمانی که از آنجا گذر می کرد در محوطه داخل دیوار های د ده ای به نام astarak گنجینه ای از چهل ظرف سفالی بدست آورد که آن را با زنجیر بهم متصل نموده و داخل آنها پر از طلا و نقره بود و این گنجینه را در ساختمان شهر استرآباد بکار برد. 
سیاقی نظام در فتوحات همایون تحریر 1007 هجری از احداث شهر استر آباد در زمان خسرو انوشیروان یاد می کند ، بدین صورت که :... و اتمام آن سد در عهده اصط ... یون کرده و اصط ... یو هر روز هفته ... وار ... ج نموده به اتمام رسانیدند. بعد از اتمام عمارت سد به جرجان آمده و گزارش بر آن زمین که حالا استرآباد نامیده می شود ، افتاد و محلی قابل عمارت و طرح بیشه و دریا و کوه را بر کاغذی کشیده و به نظر نوشیروان رسانیده و گفت : عمارت سد تمام شده و همچنان مبلغی باقی است و چنین محلی که قابل عمارت است یافته ام ، اگر اشارت فرمایید شهری بنا کنم . نوشیروان قبول فرموده او را به معموری استرآباد ... ساخت و اصطریخون به عمارت مشغول شده بعد از اتمام آن به اصط ... آباد موسوم ساخت و به مرور به استرآباد مشهور گشت. شواهد دیگری در دست است که شهر یا شهرک استرآباد به همین نام در دوران سامانی وجود داشته و جزو ... ای استان ساسانی گرگان بوده است. 
در دوران ... ی مقدسی گوید که استرآباد شهری است که بیشتر مردمان آن ابریشم باف و در این کار ماهرند. دژ آن ویران و خندقش پر شده و جامع آن در بازار است. در نتیجه شهری با جامع و بازار که عناصر اصلی یک شهر ... ی است. است ... ی از آن نام برده و مولف حدودالعالم گویند که مردمان این شهر دارای دو زبان هستند... و حمدلله مستوفی شهری دانسته که هوایش معتدل و محصولاتش را غلات و انگور و ابریشم می داند. در هر حال استرآباد بعد از حمله مغول جای گرگان با جرجان ... ی را گرفته و مهمترین شهر منطقه گشت. آثاری از قرن 9 و 10 هجری در این شهر وجود دارد و در این دوران شهر صحنه برخورد آ ... ین سلاطین ایلخانی ، تیموری و حکام ترک محلی است و در همین دوران که اولین گام های قدرت گیری خانواده قاجار برداشته می شود. آثار ساختمانی بسیاری از دوران صفوی ، نادرشاه و حکومت قاجار که استرآباد به عنوان پایتخت خانوادگی آنها بود در این شهر ساخته شد که بعضی نیز باقی هستند.
آقا محمد خان در این شهر بدنیا آمد. مساجد و مقابر بسیاری در آن وجود دارد و سادات زیادی در آن زندگی می ... د و به نام دارالمومنین معروف بوده که در روی سکه های بعد از صفوی ضرب این شهر مشاهده می شود.شهر دارای حصاری محکم بوده و جنگل تا پشت دیوارهای شهر می آمده لست و به قول جیمز موریه در 1321هجری به یک فرسنگ می رسیده است. او در دنباله می نویسد که خانه ها به هم فشرده و کوچه ها به هم ارتباط دارند. مصالح خانه خشت و آجر و چوب و سقف آن سفال پوش است. خانه ها بسیار مستحکم و درختان بسیاری در منازل وجود دارند. چند سال بعد فریزر اشاره دارد که محیط شهر 5/3 میل بوده و حصاری از گل دارد که دارای برج های زیادی است و خندقی عمیق آن را محصور نموده لیکن بارو فرو ریخته است. جالب این است که باروی کهنه شهر ، قلعه خندان را نیز در بر می گرفته است. اغلب خانه ها دارای بادگیری برج مانند است، کوچه ها سنگ فرش و فاضلاب در میان کوچه ها جاری است. دیوار باروی شهر را نادرشاه ... اب کرد و آقا محمد خان بعدا آن را باز سازی نمود. بقول میرزا ابراهیم در دوران میرزا تقی خان ... کبیر ، شهر تعمیر شد. دور قلعه اش سه ربع فرسخ می شده و سی و چهار برج وچهار دروازه داشته که تردد می ... د و باز بود. شرقی دروازه بسطام ، جنوبی دروازه چهل دختر ، غربی دروازه مازندران و شمالی دروازه سبزه مشهد است و بزرگی قلعه استر آباد از شهر ساری بزرگتر است و سبزی کاری و باغ و بوستان همه در میان شهر است و یک هزار و سیصد و پنجاه خانوارند. در نخبه سیفیه می آید که دو رشته قنات در خارج شهر است که آبش داخل شهر شده و مردم مشروب می شوند. یکی "سرخواجه" که معروف به "چهل دختر" است و دیگری رشته قناتی است که از وسط شهر می آید و از طرف دروازه بسطام داخل شهر می شود و این آب موقوفه شرب اهالیاستر آباد است. باز در همین جا گوید که شهر چهار دروازه ... اب دارد. دروازه پشت بسطام ، دروازه فوجرد ، دروازه مازندران ، دروازه چهل دختر. شهر استر آباد مقسم به سه محله است. محله نعلبندان ، محله میدان ، محله سبزه مشهد و هر محله مرکب از چندین گذر است.
از دوران صوفیه تا قاجاریه کاخ ها و بناهای بسیاری در این شهر ساخته شده اند.

پیشینه مطالعات باستان شناسی :

شاید سابقه مطالعات به آ.دو بوده که گنجینه استرآباد را بررسی کرده است پس از آن ، ژاک دمورگان فرانسوی در سال 1275 خورشیدی گمانه زنی ای در " ... گوش تپه" نزدیک شهر گرگان انجام داد.هم زمان با کاوش ، از 45 مکان باستانی بازدید به عمل آورد و موقعیت مکانی محل های باستانی را به طور تقریبی در نقشه ای ترسیم کرد.
در تابستان 1345 خورشیدی بررسی مکان های باستانی دشت گرگان توسط دانشجویان رشته باستان شناسی ... تهران با همکاری اداره کل باستان شناسی انجام شد.در این بررسی 22 مکان باستانی بازدید شد و همه آن مکان ها در فهرست آثار ملی ثبت گردید.
هیات ژاپنی به منظور تهیه نقشه باستان شناسی دشت گرگان بررسی خود را در سال 1346 خورشیدی در قسمت هایی از محدوده شهرستان های ، کردکوی ، گرگان ، آق قلا و علی آباد کتول چهل و یک محوطه باستانی را مورد بازدید قرار داد. آ ... ین پژوهش باستان شناسی در شهرستان گرگان مربوط به گمانه زنی نرگس تپه است که آثاری از بیش از تاریخ تا میانه ... در آن مشخص گردید.

آثار تاریخی گرگان

مدرسه عمادیِّه گرگان:

یکی از قدیمی ترین مدارسی که با همان سبک و معماری زیبا و قدیمی در گرگان باقی مانده مدرسه عمادیه است.سند مکتوبی اشاره به این مدرسه دارد.برابر مصالحه نامچه 1097 ه ق،قریه بهلول اباد و هفت باب دکان جنب مدرسه عمادیه و دو دانگ در بند،از موقوفات اختصاصی مدرسه عمادیه است.این مدرسه متعلق به دوره شاه سلیمان صفوی میباشد.ولی به استناد وقفنامه دیگر که متعلق به شخصی بنام اقا روح الله حسینی اسبرابادی است،به سال 952ه یک خانه و اتاق سفال پوش و دو باغچه کوچک و بزرگ در محله پاسرو استراباد و 5 دانگ از قریه میر محله و 6دانگ قریه چوپلانی و 4 دانگ لسرکان را بر اولاد ذکور وقف کرد که پس از انها به طلبه علوم دینیه و علما و فضلا و صلحای شهر استراباد بدهند.
انچه از این وقفنامه متعلق به دوران حکومت شاه تهماسب صفوی مستقاد میگردد،مدرسه عمادیه متعلق به دوران قبل از عصر صفویان استو این گمانه زنی تاریخی که مدرسه را متعلق به اوا ... قرن 8 و اواسط قرن 9 ه ق میداند تقویت مینماید.
معماری مدرسه عمادیه بسیار زیبا و حیاط ان حدود 1000 متر مربع و با سنگ های رودخانه ای مفروش گردیده است.در حاشیه و چهار ضلع ان حجرهای دانش پژوهان واقع گردیده است و بر سر در بزرگ ورودی این مدرسه گل دسته بسیار قدیمی ان هنوز جلوهای شکوهمند به این نهاد اموزشی داده است.شیو اموزش وتعلیم ان تا دوران قاجار سبک و شیوه معمول و رایج قرون گذشته ایران بود.مدرسه،متولی و موقوفات فراوانی داشت که هزینه دانش پژوهان را تامین میکرد.

مدرسه و مسجد کریم ایشان :

این بنا در شرق کلاله و در روستای کریم ایشان و در مسیر جاده کلاله به مراوه تپه واقع شده و از اثار دوره قاجار است.ساختمان اجری مسجد که عاری از هر گونه تزیین میباشد،با نقشه مربع-مستطیل بنا شده است.این مسجد شامل یک شبستان با سر در ورودی در سمت جنوبی میباشد که سقف ان بوسیله چهار گنبد پوشش یافته است.مدرسه کریم ایشان نیز با اجر بنا شده که نمای خارجی سر در ورودی ان با کاشی تزیین گردیده است.در قسمت فوقانی سر در،اتاق کوچکی است که بوسیله پنجره هایی از جهات شرقی و غربی به محوطه مسجد و مسجد چشم انداز دارد.نمای خارجی و اضلاع طرفین سردر را اتاق نماهای اجری میپوشاند .درب ورودی مدرسه که فاقد ظرافت هنری است حاوی یک بیت شعر است که ماده تاریخ ساخت این مسجد را روشن میکند.
((مدرسه ایشان سید قلیچ عزیزان-تاریخ این بگویم باشد وطن غریبان)) 1328 ه. ق.
با توجه به ماده تاریخ مذکور این در درب اصلی مدرسه نبوده و قطعات ان بعد ها ساخته شده است.
حیات مدرسه چهار ضلعی است که در یکی از اضلاع ان حجره هایی ساخته شده است.در زوایای اضلاع خارجی مدرسه،برجهایی اجری نیم دایره با اثار مناره های اجری به چشم میخورد.بطور کلی ساختمان مسجد و مدرسه کریم ایشان،در پیشتر،از استحکام قابل توجهی برخوردار بوده ولی بر اثر مرور زمان و به ویژه ز ... له سال 1348 خورشیدی صدمه فراوان دیده است.

مسجد جامع گرگان:


مسجد جامع در جنب بازار اصلی شهر (نعل بندان)واقع شده است.بنای انرا صاحب گرگان نامه از قول نویسنده مرات البلدان804ه ذکر میکند و بانی انرا از قول سال خوردگان استرابادی از اهل تسنن و از ترکمن های طایفه ایمر معرفی کرده اند. از این مسجد که در عصر درخشان معماری ایران ،یعنی دوره سلجوقیان احداث شده،فقط مناره اجری ان که دارا ی کتیبه ای به خط کوفی است باقی ماند.منبر چوبی مسجد هشت پله داردکه در ان منبت کاری شده و با قاب شیشه ای پوشانده شده است.این منبر دارای دو کتیبه میباشد که تاریخ های 1157و1018 ه بر ان نوشته شده است.طبق کتیبه ای که تاریخ 15 شعبان 1018ه دارد،ساختمان مسجد در دوره سلطنت معین الدّین ابوالقاسم بابر بهادر بوسیله بابا حسین نامی شروع و در عهد شاه عباس توسط قطب الدین احمدابن ملاعلی استرابادی به اتمام رسیده است.
از کتیبه دیگر که به تاریخ 1157ه است دانسته میشود که در زمان نادر شاه و به دستور حاکم استراباد (محمد حسین خان قاجار)به س ... رستی حاجی قربان اقا مرمت شده است.مسجد جامع دارای صحن بزرگ با ایوانی بلند است.محراب شبستان اصلی که گنبد بلندی نیز در بالای ان دیده میشود بر خلاف سنت شیعه رو به سوی شرق است که خود گواه بر این بوده که مسجد ابتدا برای اهل سنت ساخته شده است.درب ورودی مسجد که از لحاظ منبت کاری بی نظیر است در سال 1338 خورشیدی برای حفاظت بیشتر با شیشه قاب گرفته شده استکه اکنون در انبار مسجد در میان انبوهی از وسایل قرار دارد.در چهارچوب درب کتیبه هایی به خط کوفی دیده میشود.مناره مسجد جامع کم ارتفاع بوده و این هم به سبب رطوبت هوای این منطقه است که مناره ها را در این نواحی کم ارتفاع میساختند.
از طریق دریچه کوچکی که در سمت چپ راهروی ورودی مسجد دیده میشود میتوان با عبور از 45پله ما ... یچ از داخل مناره به سطح مسطح مناره رسید.سطح بالای مناره اجر فرش است که حدود 9 متر مربع مساحت دارد.زیر ان اجر فرش و بام ان سفال پوش است.این مسجد در دوره های تیموری،صفوی از جمله شاه عباس اول و دوم و نیز دوره نادر شاه تعمیر شد.قسمتی از بنای مسجد در ز ... له شدید 1303خورشیدی ... اب و سپس تعمیر گردید.در سال های پیشتر که پایه یکی از شبستانهای مسجد را برای تعمیر میکندند کوزه محتوی سکه های نقره بدست امد.مسجد جامع گرگان با شماره 181در فهرست اثار ملی به ثبت رسید.

... ابه های گرگان قدیم:


گرگان از ... ای مهم و تاریخی ایران است.که در طول تاریخ اسامی گوناگون به خود گرفته است.ورکان،هیرکان و گرگان از معروفترین اسامی ان بوده اند این شهر پس از ورود اعراب به ایران جرجان نام گرفت و قرن ها مهد تمدن فرهنگ و دانش بوده است.شهر گرگان قدیم مرکز ای ... ی به همین نام بود که در شرق و غرب این ای ... ... اسان و مازندران قرار داشتند.گرگان در طول تاریخ ،ای ... ی مستقل بود و در سال 1316 خورشیدی جزو استان مازندران شد.که در سال 1376 دوباره به عنوان ای ... ی مستقل بنام استان گلستان به حیات خود ادامه میدهد.گرگان قدیم در حمله مغول ویران شد و پس از تهاجمات تیمور تنها اسمی از ان باقی ماند.این شهر از رو قسمت تشکیل شده بود بخشی از ان بکر اباد و بخشی شهرستان نام داشت.امروزه باستان شناسان اثار گرانقدری از ... ابه های گرگان قدیم کشف کرده اند.که عظمت هنر و درجه تمدن ،فرهنگ،معماری و شهرسازی مردم ان دوره را میرساند.قرن ها بعد شهر گنبد کاووس کنونی در کنار ان ساخته شد و توسعه پیدا کرد.یکی از ... ای مهم ای ... گرگان ،علاوه بر گرگان(جرجان)شهر استراباد بود که اکنون گرگان نام دارد.

جاذبه های دینی :

زیارتگاه ها و ... زاده ها و تکایا:
بناهای مذهبی :
... زاده عبدالله :
این ... زاده در میدان ... ء گرگان واقع شده است.
... زاده نه تن:
این ... زاده در شهر گرگان - خیابان شهید رجائی ،روبروی بازار روز عد ... واقع شده است.
... زاده راضیه :
این ... زاده در محله دوشنبه ای گرگان واقع شده است. نسبت این ... زاده به نوادگان موسی بن جعفر می رسد.
... زاده مراد بخش :
این ... زاده در محله سبزه مشهد گرگان واقع شده است.
... زاده محسن :
این ... زاده در خیابان هفت دستگاه گرگان واقع است و از نوادگان ... موسی جعفر می باشد. 
از دیگر ... زاده ها می توان از ... زاده عباسعلی واقع در چهار راه میدان ، شاهزاده قاسم ، خواجه خضر و 
... زاده بی بی سبز نام برد.


... زاده اسحاق نور:

بنای ... زاده اسحاق در محله سرچشمه گرگان قرار دارد و به شکل هشت ضلعی است.این بنا متعلق به قرن 9 هجری است و دارای تزیینات اجری،محراب،گچ بری و دو لنگه در قدیمی و صندوق چوبی نفیسی بر روی مرقد میباشد.
مرقدی که در داخل صندوق چوبی مشبک قرار داده شد،از گچ است.در ورودی چهار بدنه ان ایاتی از قران به خط کوفی ممتاز باقی مانده است.ظرافت گچ بری و دقتی که در ترسیم خطوط ان بکار رفته حاکی از هنرمندی خطاط و نقاش مرقد میباشد.بر بالای طاق محراب ... زاده کتیبه ای کوفی از گچ دیده میشود و در داخل محراب هم تزیین گچ بری زیبایی وجود دارد.تمامی ... زاده از داخل بصورت چهارگوش (مربع)است،که همانند سقف ان مسطح و گچ کاری گردیده است.بر چهار گوش صندوق چوبی ... زاده کتیبه ای به خط کوفی در دو ردیف بالا و پایین دیده میشود.در سال 1340 خورشیدی در حالی که قسمتی از زمین محوطه بیرونی ... زاده را جهت قبری میکندند،پلکانی دیده شده و در نتیجه کاوش به راهرویی برخوردند که تمام صحن حیات را در بر گرفته بود.دو لنگه در قدیمی ... زاده نور گرگان در سال 1345 خورشیدی توسط دو نفر به نام های زابلی و اعیان ... کاران اعزامی از وزارت فرهنگ و هنر به مدت 15 روز (18 تیر تا 11 مرداد)مورد مرمت قرار گرفت.
برای ... زاده ضریح ف ... ی ساخته شد که روز عید غدیر سال 1384ه ق(1/2/1344 خورشیدی)بر روی مرقد نصب شد.این ضریح توسط ... غلام حسین اقلیما و به بهای تقریبی هشتصد هزار ریال از محل اه ... مردم گرگان ساخته شد.درب ان نیز با شیشه قاب گرفته شد.
این بنا در سال 1355 خورشیدی با هزینه 400000 ریال مرمت شد.بنای ... زاده اسحاق با شماره 346 به ثبت اثار ملی ایران رسیده است.

تکایای مهم شهر گرگان عبارتند از :

تکیه پاسرو ، تکیه نعلبندان ، تکیه میخچه گران ، تکیه سبزه مشهد ، تکیه س ... یر معروف به عباس خانی ، تکیه دوشنبه ، تکیه دروازه نو ، تکیه عباسعلی و تکیه بنی کریمی.