واژه « چراغ ساز » در گذشته هائی نه چندان دور در ایران به ... انی اطلاق می شد که به تعمیر چراغهای نفتی مانند : لامپای گردسوز، زنبوری، اجاقهای دو فتیله و بخاریهای نفت می پرداختند. در سـالهای بعد چراغ سـازها شروع به ساختن چراغ ... د و از لامپای سه، هفت و ده شیشه ای با گرد سوزهای برنجی و آب ورشو داده و اجاقهای دو، سه فتیله و بخاری و مانند آنرا ساختند. امروزه صنعت چراغ سازی در ایران به یکی از صنایع پیشرفته داخلی تبدیل شده و حتی می رود تا به یکی از اقلام صادراتی کشور تبدیل شود. در این نوشتار ابتدا شرح مختصری از سیر تحول تولید چراغ روشنائی در جهان ارائه می شود و سپس به تاریخچه چراغ سازی در ایران خواهیم پرداخت. · از کشف آتش تا ساخت شمع زمانی که آتش کشف شد، به طور عمده از آن به عنوان وسیله ای برای محافظت در مقابل سرما و حیـوانات وحشی و همچنین برای تهیه غذا استفاده می شد. اجـداد ما هنگـامی آن را به عنوان وسیله ای برای روشنائی بکار بردند که قابل حمل و نقل شد. اولین وسایل روشنائی، شاخه های درختان رزین دار بودند که به عنوان مشعل بکار می رفتند. امروزه باستان شناسان شواهدی مربوط به 000،20 سال پیش پیدا کرده اند که نشان می دهد روغن بدست آمده از حیوانات و گیـاهان برای روشنائی نیز بکار می رفته است. روغـن را درون استخوانهای تو خالی، صدف یا سایر ظروف طبیعی می ریختند و با پوست درخت، الیاف گیاهان یا خزه برای آن فتیله درست می ... د. آموختن کوزه گری برای آنها این فرصت را فراهم نمود که انواع مختلف چراغهای روغنی یا نفتی را بسازند که ما امروزه در موزه ها می بینیم. چربی حیوانات ( بخصـوص پیه آب کرده ) و همچنین موم، مواد مورد استـفاده برای ساخت اولین شمع ها بودند. چراغ نفتی و شمع فقط برای روشنائی داخلی بکار برده می شدند. روشنائی های خارجی مناسب تقریباً تا اواسط قرن 17 میلادی ناشناخته بودند. فقط از مشعلهای قیری در رویدادها، جـشن ها، و مراسـم عمومی (همچنین مواقعی که تعداد زیادی جنگجو دور هم جمـع می شدند) استفاده می شد. دیگر استفاده مشعلها، برای حمل کالا و یا مسافر در هنگام شب بود. اولین روشنائی خارجی روغنی بوسیله یک هلندی به نام جان ون در هیدن ساخته شد و در سال 1669 میلادی در آمستردام نصب گردید. از اوا ... قرن هجدهم، به موازات شروع انقلاب صنعتی و با افزایش تقاضا برای روشنائی بهتر و ارزانتر پیشرفت هائی در صنعت ساخت چراغهای روغنی یا نفتی بوجود آمد. · از چراغ نفتی تا چراغ برقی هنـگامی که در سال 1859 میلادی نفـت تصفیه شده (پارافین) در ... ی شمالی تهیه شـد ، چراغ نفتی زندگی را از نو شروع کرد. پارافین مزایای بسیاری داشت. ارزان بود و هنگامیکه ترکیبات با قابلیت اشتعال آن بوسـیله عمل تقطیر جدا می شد ، برای استـفاده بسیار کم خطر بود . پارافیـن به سرعت جانشین روغنهای گیاهی و حیوانی شد که سابق بر آن بکار برده میشدند . بخصوص که میتوانست بدون مشکل در چراغهای نفتی موجود بسوزد . در اوایل قرن هفدهم یک شیمیدان و ... معدن آلمانی به نام بـکر پی برد که میتوان از گاز بدست آمده از ذغال برای روشنائی استفاده کرد. به این ترتیب اولین کارخانه گاز در سال 1863 میلادی در لندن ساخته شد . گاز چراغهای خیابانی را نیز متحول ساخت . گاز بطور مستقیم کارخانه گاز بوسیله یک شبکه از لوله به چراغ هدایت می شد و دیگر نیازی به پر ... مداوم چراغهای نفتی نبود . مدت زمانی طول کشید تا گاز برای روشنائی داخلی نیز بکار گرفته شد . زیرا در این راه مشکلاتی وجود داشت . گاز از نفت خیلی گرانـتر بود ، خانه ها می بایست به شبکة پخش گاز متصـل میشدند و در ضمن هنگامیکه میسوخت ، بوی نامطبوعی برجای میگذاشت . در سال 1804 میلادی دروموند آزمایشی انجام داد . وی یک بلوک از سنگ آ ... را با استفاده از شعله هیدروژن با حرارت سفیـد گرم نمـود . در این زمان بلوک سنگ آهـک نور خیلی روشن و زیادی ایجـاد کرد . « چراغ آ ... ی » اولین شکل نورافکن بود و بطور گسترده در تئاتر مورد استفاده قرار گرفت . از هامفری دیوی بعنوان پیشگام در صنعت چراغ برق نام برده میشود . وی درسال 1803 میلادی آزمایشهائی انجام داد . در این آزمایشها او با گذراندن جریان از دو قطعه ذغال چوب که در فاصلة 4اینچی از یکدیگر قرار داده شده بودند ، نور تولید کرد . عیب این کشف این بود که قطعه های باریک ذغال چوب میسوخت و به ناچار نور نمی توانست مدت زیادی دوام داشته باشد و خیلی سریع از بین میرفت . بنابراین ، به منظور حفظ یک تخلیه الکتریکی ی ... ان باید فاصله بین تکه های ذغال چوب ثابت نگه داشته میشد . این عمل بوسیلة لغزاندن مداوم تکه های ذغال چوب بسوی یکدیگر انجام گرفت. در سال 1876 میلادی یک روسی به نام جیلوچکف شمعی به نام شمع جیلوچکف اختراع کرد. او میله ها را بوسیله مخلوطی از کانلین و گچ پوشاند. این پوشش عایق ،قوس را فقط به قسمت ابتدائی الکترود محدود کرد و بنابراین عمر میله ها به حدود 90دقیقه افزایش یافت. در سال 1889 میلادی هوگوبرونر الکترود ... با فلورید بکار رفته نور را هم تغییر دهد. اولین کارخانه برق جهان متناسب با لامپهای قوسی در سال 1858 میلادی در فرلند جنوب تأسیس ... د. لامپهای قوسی در زمان خود بدون شک پیشرفته ترین منبع روشنائی بود ولی برای روشنائی کلی خیابان مناسب نبود. در نتیجه، چراغهای خیابانی معمولی کماکان به صورت گازی باقی ماندند. البته استفاده از لامپ قوس الکتریکی نسبتاً محدود بود زیرا قسمت آن بالا و بازده نور آن بسیار بیشتر از لامپهای گازی بود . از طرف دیگر چون پستهای لامپهای گازی نسبتاً کوتاه بودند تبدیل آنها به پستهای لامپهای قوسی امکان پذیرنـبود . اولین شـخصی که کشف کرد یک مفتول ف ... ی با سیــم می تواند با گذراندن یک جریان الکتریکی بدرخشد ، احتمالاً یک فرانسوی به نام لوئی ژاک دوتونور در سال 1801 میلادی بود. در سال 1838 میلادی جوبارت بلژیکی دریافت که اگر برای ایجاد نور از یک فیلامان کربنی در خلاء استفاده شود ، این فیلامان نمی سوزد. در سال 1840 میلادی یک فیزیکدان انگلیسی به نام ویلیام رابرت گرو هنگامیکه یک فیلامان پلاتینی به باتری که ساخته بود وصل کرد، اولین لامپ رشته ای را ساخت. در سال 1846 میلادی آلفرد کوبـل یک ... ئی آلمانی الاصل اولین نوع قابل استفاده لامـپهای رشته ای را با استفاده از فیلامان های ساخته شده از الیاف بامبو کربنیزه ساخت. بنابراین گوبل به عنوان مخترع لامپ رشته ای شناخته شد. لامپ گوبل زیاد مورد استفاده قرار نگرفت زیرا الکتریسیته در آن زمان در جایگاهی نبود که بتواند با دیگر اشکال روشنائی رقابت کند. تا زمانیکه ورنر زیمنس در سال 1867 میلادی دینام برقی را کشف کرد و به این وسیله استفاده از چراغ برق به کمک ژنراتور چرخشی امکان پذیر شد. در این شرایط روزهای اوج ادیسون شروع شد. پروژه بزرگ او تولید یک لامپ بود. لامپی که نه بزرگ و نه بسیار درخشان باشد، بلکه لامپ کوچکی که نور آن نیز به ملایمت نور چراغ های گازی باشد. برای رسیدن به این هدف ، اول می بایست یک سری از مشکلات را حل می کرد. در این زمان فقط اتصال یک یا تعداد محدودی لامپ به منبع برق امکان پذیر بود. از بین رفتن یک لامپ به طور اتوماتیـک به معنای از بین رفتـن تمام مـدار بود. این مشکل بوسیله تقسیم ... چـراغ برق به چراغ های کم مقاومت و پر مقاومت حل شد. با استفاده از چراغ های پر مقاومت ، قرار دادن لامپها در مدارهای موازی امکان پذیر شد. در مورد فیلامان ، ادیسون بطور مشابه اولین آزمایشهای خود را با سیم پلاتین آغاز کرد، ولی از آنجائیکه علی رغم کلیه ابزارها و وسایلی که بکار برد نتوانست از گرم شدن زیاد فیلامان ها و در نتیجه ذوب آنها جلوگیری کند، تصمیم گرفت کربن را به عنوان ماده فیلامان به کار ببرد. تا اینکه سرانجام در ژاپن به گونه ای از خیزران برخورد که الیافش بسیار مناسب بود. او به این نتیجه رسید که هرچه تخلیه درون محفظه شیشه ای بهتر صورت گیرد، طول عمر فیلامان افزایش خواهد یافت. اختراع پمپ تخلیه جیوه بوسیله اسپرانگل نیز در حل این مشکل او را یاری کرد.سپس مرحله بعد تولید لامپهای رشته ای الکتریکی آغاز شد. از آنجا که مجهز ... هر مصرف کننده به ژنراتور امکان پذیر نبود ، ضرورت ایجاد یک منبع تغذیه بر روی خطوط احساس می شد. فکر ادیـسون این بود که الکتریسیـته از یک منبع مرکزی در طـول میـله های مسی عایـق شده (لوله با سیم) که در زیر جـاده قـرار داده می شد، پخش شود و با انشعاب های مناسب به کارخانه ها، مغازه ها و خانه ها برسد. زمانیکه ثابت شد که نیروی برق می تواند در مسافت های طولانی بدون افت شدید ولتاژ انتقال داده شود. ساختن مراکز تولید کنـنده الکتریسیته دور از مصرف کننده نیز امکان پذیر شد. ادیسون برای تمام جزئیات ، از منبع تغذیه مرکزی تا منبع واقعی نور و لوازم جانبی آن نقشه کشیده بود. انتهای پیچی لامپ که امروزه هنوز میلیون ها چراغ را در س ... یچ خود نگه می دارد. فیوز ذوب سیم که بطور اتوماتیک در مواقع اضافه بار یا ایجاد مدار اتصال کوتاه جریان برق را قطع می کند ، اصلاح مدار مغناطیسی دیناموژنراتورها افزایش کارایی آنها از حدود 50 درصد تا 90 درصد و همچنین یک کنتور برای اندازه گیری میزان الکتریسیته مصرفی از جمله دیگر اختراعات ادیسون است. به این ترتیب ادیسون توانست تا انتهای سال 1879 یک سیستم روشنائی قابل استفاده ارائه کند. از طرف دیگر در اوایل سال 1848 میلادی ژوزف ویلسون سوان از نیوکاسل در تین تلاش خود را برای ساختن لامپهای رشته ای آغاز کرد. تلاش او با موفقیت کمی روبرو شد، زیرا او قادر نبود به اندازه کافی خلاء ایجاد کند. در سال 1877 میلادی وی دوباره بر روی این مشکل کار کرد، اما این دفعه کار را به همراه چار ... اج استون که یک متخصص در ایجاد خلاء بود، شروع کرد. شواهد معتبری وجود دارد که نشان می دهد که سوان یک نمونه از لامپ رشته ای خود را در فوریه سال 1878 میلادی یعنی شش ماه قبل از ادیسون در انجمن سلطنتی نیوکاسل ارائه کرده بود. بر طرف ... عیب واقعی فیلامان ف ... ی در سال 1903 میلادی امکان پذیر شد. هنگامی که ثابت شد کشیدن رشته های نازک تنگستن که درجه حرارت ذوب بسیار بالای 3270 درجه سلسیوس را دارند امکان پذیر است. این پیشرفت مدیون دانشمندان اتریشی به نام های ال ... اندر جاست و فرانز هانامان است. در حالی که بازده نور 4 لومن در وات از لامپهای دارای فیلامان تنگستن به سرعت جایگزین لامپهای دارای فیلامان کربن شدند. به این ترتیب اصلاح لامپ دارای فیلامان ف ... ی بوجود آمد. تا آن زمان به منظور جلوگیری از ا ... ید شدن فیلامان همواره هوا از محفظه شیشه ای خارج می شد. در سال 1912 میلادی یک ... ئی به نام اروینگ لانگمویر کشف کرد که می تواند با پـر ... لامپ با گاز از بخار شدن فیلامان جلوگیری کرد. در ابتدا از نیـتروژن خالص استفاده ... د، سپس مخلوطی از آرگون و نیتروژن مورد استفاده قرار گرفت. در این نوع لامپ ها برای جبران گرمای از دسـت رفته در مقایسه با لامپ های تخلیه، لانگمویر فیلامان را به صورت ما ... یچ درآورد. رامسی در سال 1909 میلادی اولین لامپهای نئون را که بر پایه همان اصول استوار بود ساخت. ولی ... ی که بعنوان مخترع لامپهای نئونی پذیرفته شد یک فرد فرانسوی به نام ژرژ کلود بود، که بطور همزمان دریافت که نور قرمز لامپهای نئونی برای تبلیغات بسیار مناسب است. وی همچنین کشف کرد رنگ نور با اضافه ... گازهای دیگر تغییر می کند. در سال 1901 میلادی یک ... ئی به نام پیترکوپرهویت اولین لامپ کاربردی را با یک رکتیفایر ساخت که امکان استفاده از جریان متناوب را نیز فراهم می نمود. معـایب این لامپ ها نظیر ایجاد اشعه ماوراء بنفـش به مقدار زیاد و رنگ ضـعیف (آبی مایل به سـبز) از جمله عواملی بودند که باعث شدند استفاده از اولین لامپهای تخلیه الکتریکی بسیار محدود شود. در سال 1926 میلادی سه دانشمندان آلمانی به نام های اف میر، اچ، اسپنروای جرمر توانستند در ولتاژ پائین بوسیله از قبل گرم ... الکترودها جرقه لازم را ایجاد کنند و بطور همزمان اشعه ماوراء بنفش را نیز بوسیله پوشاندن لوله ها با یک پودر فلوروسنت به نور قابل رویت تبدیل کنند. به این ترتیب، اولین لامپ فلوروسنت بر پایه این یافته ها بوجود آمده بوسیله آندره کلود، پسر عموی ژرژ کلود، مخترع لامپهای نئونی به ثبت رسید. اولین لامپهای فلوروسنت در اروپا در سال 1936 میلادی بوسیله شرکت اسرام تولید و به بازار عرضه ... د. استفاده از سدیم در مقاصد روشنائی زمانی امکان پذیر شد که یک شیشه مقاوم نسبت به سدیم اختراع شد. این شیشه در سال 1930 میلادی بوسیله یک ... ئی به نام ای.اچ.کمبنون اختراع شد. در اوایل سال 1933 میلادی ام،پیرانی وای، لا ... اولین آزمایشها را با لامپهای سدیم کم فشار در آلمان انجام دادند. بنابراین در مدت زمان کوتاهی لامپهای کاربردی که با جریان مستقیم (1 پ 931 میلادی) و جریان متناوب (1933 میلادی) کار می ... د وارد بازار شدند. در لامپهای جیوه ای، تلاش شد با افزایش فشار بخار خصوصیات رنگ بهتری به دست آوریم. گرچه شیشه مناسب برای لامپهای سدیم کم فشار در دسترس بود. این شیشه ها برای لامپهای پرفشار مناسب نبودند زیرا افزایش فشار گاز قدرت ت ... یب کنندگی سدیم را افزایش می داد و باعث می شد هر نوع شیشه ای که موجود بود ت ... یب شود. در سال 1955 میلادی کاهون و کریستنسن موفق شدند یک ماده شفاف مقاوم به سدیم از جنس ا ... ید آلومینیوم تلخیص شده بسازند که آر.ال.کوبل آن را در سال 1963 میلادی در ساخت لامپهای تخلیه الکتریکی به کار برد. اولین لامپهای پرفشار سدیم در سال 1964 میلادی بوسیله دو ... ئی به نام های لودن و اشمیت تولید شدند. در سال 1965 میلادی جنرال الکتریک شروع به ساخت لامپهای 400 واتی نمود. کمی پس از آن تولید یک جرقه زن مناسب در bag شروع شد و بنابراین راه را برای کاربرد وسیع و موفقیت بزرگ این منبع نور باز کرد. تاریخچه چراغ سازی در ایران در ایران نیز تا قبل از استفاده از نفت برای چراغ و رواج چراغ های نفت سوز، روشنائی به دو صورت تأمین می شد.پیه سوز و شمع. چراغ پیه سوز با استفاده از روغن حیوانی یا گیاهی مانند روغن کرچک روشن می شد. شمع نیز از پیه و چربی امعاء و احشاء حیوانات و یک فتیله ساخته می شد. با ساخت چراغ های نفتی که فتیله آن داخل مخزن نفت قرار می گرفت کار چراغ سازها رونق گرفت. مردم جهت تنظیم شعله پخش کن، تمـیز ... منافذ هواگیر و سایر کارها به چراغ سـازها رجـوع می ... د. با آمدن چراغ های زنبوری روسی با توری دراز که به نوری خیاری معروف بود روشنائی شبها چند برابر شد و ... ب و کار مغازه ها رونق گرفت اما این چراغ نیز احتیاج به تعمیر داشت. سوار ... توری و جرم گرفتن کلا ... این چراغ ها بوسیله چراغ سازها انجام می گرفت. در این دوران چراغ های نفت سوز در انواع مختلف ساخته می شد. این چراغ ها برای تأمین روشنائی و هم از جنبه تزئینی مورد استفاده قرار می گرفتند. اولین چراغهای خیابانی در تهران در اولین سالهای قرن 13 هجری شمسی، از طرف ... ت وقت به بلدیه(شهرداری) دستور داده شد تا در کوچه ها چراغ نصب کنند. این چراغ ها فانوس های دیواری بودند که در چهار متری از زمین به دیوار کوبیده و یا بر روی پایه های چدنی نصب می شدند. فانوس، محفظه هرم مانندی با کلا ... ی باران گیر داشت که طرف دیوار آن پوشیده بود و سه طرف دیگر آن شیشه داشت و داخل این فانوس ،لامپای شماره هفت قرار می گیرد. در هر صدو پنجاه قدم فاصله یک چراغ نصب شده بود. چراغ های گازی در همان سالها، چراغ گازی نیز وارد ایران شد. این چراغ به وسیله گاز استیلن که از طریق لوله به فانوس می رسید روشن می شد و برای تولید گاز نیز کارخانه ای در خیابان ... کبیر فعلی و چراغ گاز آن زمان دایر شده بود. از آن کارخانه لوله هایی به خیابان ناصریه و باغ اندرون شاه کشیده شده بود و به فانوسهایی که نصب شده بود، متصل می گردید. شب ها چراغچی ها با میله بلند مشتعلی فانوس ها را روشن می ... د. این چراغ ها با بستن شیر گاز خاموش می شدند. اولین کارخانه برق در ایران حاج حسین آقای امین الضرب ، تاجر و سرمایه دار اصفهانی هنگام سفر به روسیه اولین کارخـانه برق ایران را به مبلغ پانصد تومان ... ید و در خیابان چراغ گاز که بعدها به خیابان چراغ برق مشهور شد، نصب کرد. این کارخانه با نیروی بخار کار می ... د، 110 وات قدرت داشت و 1000 آمپر نیروی برق تولید می کرد. کارخانه فوق به محدوده اندرون شاهی یعنی محدوده بین خیابان آشپزخانه یا سردر شاهی و ناصریه، خیابان جبا (سه راه مسجد ... تا گلوبندان فعلی) و خیابان جلیل آباد، برق می رساند. در سال 1310 کارخانه برق دیگری نیز در میدان شاه(قیام فعلی) دایر شد. این کارخانه نیز خصوصی بود. سومین کارخانه که ... تی بود در میدان ژاله نصب شد. این کارخانه چهار هزار وات قدرت داشت و می توانست بخشی از شهر تهران را در محدوده داخل خندق برق رسانی کند. البته این بـرق هرچه از کارخانه دور می شد افت ولتاژ پیدا کرده و ضعیف تر می شد. با راه اندازی این کارخانه و فشار ... ت وقت کم کم خانه های شهر تهـران همگی صاحب بـرق و کنـتور برق شدند. منابع: برگرفته از کتاب « تاریخ روشنائی» 2 برگرفته از کتاب « تاریخ اجتماعی تهران» تألیف سید جعفر شهری